سرطان پانکراس یا سرطان لوزالمعده یکی از بیماری های مهم دستگاه گوارش است که در بافت پانکراس ایجاد می شود. این بیماری در مراحل ابتدایی ممکن است بدون علامت مشخص باشد و به همین دلیل شناسایی آن در مراحل اولیه دشوار است. آیا هر درد شکم یا کاهش وزن به معنای ابتلا به سرطان پانکراس است؟ خیر؛ بسیاری از این علائم می توانند در بیماری های دیگری نیز دیده شوند و تشخیص قطعی تنها با بررسی پزشکی و آزمایش های لازم امکان پذیر است. در این مقاله، سرطان پانکراس، علائم اولیه و پیشرفته، علت و عوامل خطر، انواع بیماری، عوارض، روش های تشخیص و گزینه های درمانی بررسی می شود پس با ما همراه باشید.
سرطان پانکراس چیست؟
سرطان پانکراس زمانی ایجاد می شود که سلول های پانکراس دچار تغییرات غیرطبیعی شده و به شکل کنترل نشده رشد و تکثیر کنند و در نهایت تومور ایجاد شود. پانکراس در قسمت بالایی شکم و در نزدیکی معده، روده، کبد و مجاری صفراوی قرار دارد و دو نقش مهم در بدن دارد؛ تولید آنزیم های گوارشی و تولید هورمون هایی مانند انسولین و گلوکاگون. بیشتر سرطان های پانکراس از سلول های برون ریز یا اگزوکرین این اندام منشا می گیرند. شایع ترین نوع سرطان برون ریز پانکراس، آدنوکارسینوم مجرای پانکراس است.
یکی از ویژگی های مهم این بیماری، دشوار بودن تشخیص زودهنگام آن است؛ زیرا پانکراس در عمق شکم قرار دارد و علائم اولیه ممکن است وجود نداشته باشند یا با بیماری های شایع دیگری اشتباه گرفته شوند. به همین دلیل، توجه به علائم مداوم یا غیرعادی و بررسی آن ها توسط پزشک اهمیت دارد.
علائم سرطان پانکراس
علائم سرطان پانکراس به محل تومور، اندازه آن و میزان گسترش بیماری بستگی دارد. در مراحل اولیه ممکن است نشانه مشخصی وجود نداشته باشد، اما با رشد تومور علائمی مانند زردی پوست و چشم، درد شکم یا پشت، کاهش وزن بدون علت و کاهش اشتها ممکن است ایجاد شود. البته وجود این نشانه ها به تنهایی به معنای سرطان نیست و بیماری های دیگری نیز می توانند علائم مشابه ایجاد کنند.
- ادرار تیره
- کاهش اشتها
- خارش پوست
- ایجاد لخته خون
- تهوع و استفراغ
- خستگی و ضعف
- مدفوع روشن یا چرب
- بروز یا تغییرات دیابت
- درد منتشر شونده به پشت
- زردی پوست و سفیدی چشم
- بزرگ شدن کبد یا کیسه صفرا
- درد قسمت بالایی یا میانی شکم
- کاهش وزن بدون علت مشخص
بیشتر بخوانید: سرطان سینه گرید ۳
علائم اولیه سرطان پانکراس
علائم اولیه سرطان پانکراس در بسیاری از افراد واضح نیستند و همین موضوع یکی از دلایل دشواری تشخیص این بیماری محسوب می شود. برخی افراد ممکن است علائمی خفیف و غیراختصاصی داشته باشند که با مشکلات گوارشی یا سایر بیماری ها اشتباه گرفته شود. بنابراین، ماندگاری یا تشدید علائم غیرعادی باید جدی گرفته شود و در صورت نیاز مورد ارزیابی پزشکی قرار گیرد. علائم اولیه سرطان پانکراس عبارتند از:
- تهوع
- کاهش اشتها
- درد مبهم شکم
- تغییرات گوارشی
- خستگی غیر معمول
- درد قسمت بالایی شکم یا پشت
- کاهش وزن بدون علت مشخص
- شروع یا تغییر غیرمنتظره دیابت
علائم سرطان پانکراس پیشرفته
در مراحل پیشرفته، علائم ممکن است شدیدتر شوند و با گسترش تومور به بافت ها یا اندام های اطراف و سایر قسمت های بدن، نشانه های بیشتری ایجاد شود. شدت و نوع علائم در هر بیمار متفاوت است و به محل گسترش بیماری و وضعیت عمومی بدن بستگی دارد. تشخیص مرحله بیماری برای انتخاب روش درمان اهمیت اساسی دارد. علائم سرطان پانکراس پیشرفته عبارتند از:
- لخته خون
- تهوع و استفراغ
- کاهش شدید اشتها
- تجمع مایع در شکم
- کاهش وزن قابل توجه
- ضعف و خستگی شدید
- زردی شدید پوست و چشم
- درد شدید یا مداوم شکم و پشت
- اختلال در هضم و جذب مواد غذایی
- علائم ناشی از گسترش سرطان به سایر اندام ها
علت سرطان پانکراس
علت دقیق ایجاد سرطان پانکراس در همه بیماران مشخص نیست. این بیماری معمولاً در نتیجه تجمع تغییرات ژنتیکی در سلول ها ایجاد می شود که باعث رشد و تقسیم غیرطبیعی آن ها می شوند. برخی عوامل مانند سیگار کشیدن، اضافه وزن، پانکراتیت مزمن، سابقه خانوادگی و بعضی شرایط ژنتیکی احتمال ابتلا را افزایش می دهند؛ با این حال، وجود یک عامل خطر به معنای قطعی بودن ابتلا به سرطان نیست.
| عامل | توضیحات |
| تغییرات ژنتیکی | تغییر در برخی ژن ها کنترل رشد و تقسیم سلول های پانکراس را مختل میکند و زمینه ایجاد سلول های سرطانی را فراهم می سازد. |
| مصرف دخانیات | سیگار یکی از مهم ترین عوامل خطر قابل تغییر برای سرطان پانکراس است و خطر ابتلا را افزایش می دهد. |
| پانکراتیت مزمن | التهاب طولانی مدت پانکراس می تواند با افزایش خطر ابتلا به سرطان این اندام همراه باشد. |
| سابقه خانوادگی | داشتن سابقه سرطان پانکراس در خانواده می تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد، به خصوص در برخی الگوهای ارثی. |
| اضافه وزن و چاقی | وزن اضافی بدن از عوامل مرتبط با افزایش خطر سرطان پانکراس محسوب می شود. |
| برخی بیماری ها و شرایط ژنتیکی | برخی سندرم ها و جهش های ارثی، از جمله تغییرات مرتبط با ژن های خاص، می توانند خطر ابتلا را افزایش دهند. |
| افزایش سن | احتمال ابتلا به سرطان پانکراس با افزایش سن بیشتر می شود. |
انواع سرطان پانکراس
سرطان های پانکراس بر اساس نوع سلولی که تومور از آن منشا می گیرد به گروه های مختلف تقسیم می شوند. بخش عمده موارد از سلول های برون ریز پانکراس ایجاد می شوند، در حالی که تومورهای نورواندوکرین از سلول های تولیدکننده هورمون منشأ می گیرند. شناخت نوع تومور برای تعیین روش تشخیص، پیش آگهی و برنامه درمان اهمیت دارد. حال در ادامه به انواع سرطان پانکراس اشاره می نماییم:
آدنوکارسینوم مجرای پانکراس
آدنوکارسینوم مجرای پانکراس شایع ترین نوع سرطان برون ریز پانکراس است و از سلول های پوشاننده مجاری این اندام ایجاد می شود. این نوع سرطان ممکن است در سر، تنه یا دم پانکراس ایجاد شود. محل و میزان گسترش تومور در انتخاب روش درمان نقش مهمی دارد.
تومورهای نورواندوکرین پانکراس
تومورهای نورواندوکرین پانکراس از سلول های نورواندوکرین یا جزایر سلولی پانکراس ایجاد می شوند و نسبت به سرطان های برون ریز شیوع کمتری دارند. برخی از این تومورها می توانند هورمون تولید کنند و علائم ناشی از افزایش هورمون ایجاد کنند. این گروه معمولاً ویژگی ها و روند متفاوتی نسبت به آدنوکارسینوم دارد.
سایر تومورهای برون ریز پانکراس
گروه کوچکتری از سرطان های پانکراس از انواع دیگری از سلول های برون ریز ایجاد می شوند؛ از جمله برخی تومورهای سلول آسینار. این تومورها از نظر رفتار، تشخیص و درمان با آدنوکارسینوم مجرایی تفاوت دارند. تعیین دقیق نوع تومور معمولاً با بررسی بافت شناسی و اطلاعات تصویربرداری انجام می شود.
بیشتر بخوانید: سرطان رحم چیست؟
عوامل خطر سرطان پانکراس
عوامل خطر به شرایطی گفته می شود که احتمال ابتلا به بیماری را افزایش می دهند، اما وجود آن ها به معنی ابتلای قطعی نیست. برخی از عوامل خطر سرطان پانکراس قابل تغییر هستند و برخی دیگر مانند سن، سابقه خانوادگی و زمینه ژنتیکی قابل تغییر نیستند. شناخت عوامل خطر به شناسایی افراد پرخطر و تصمیم گیری مناسب درباره ارزیابی پزشکی کمک می کند.
- دیابت
- افزایش سن
- پانکراتیت مزمن
- اضافه وزن و چاقی
- مصرف سیگار و دخانیات
- برخی جهش های ژنتیکی ارثی
- سابقه خانوادگی برخی سرطان ها
- سابقه خانوادگی سرطان پانکراس
- برخی بیماری ها و سندرم های ارثی
عوارض سرطان پانکراس
با رشد تومور، ممکن است عملکرد پانکراس، مجاری صفراوی و اندام های اطراف تحت تاثیر قرار گیرد. شدت عوارض به محل تومور و میزان پیشرفت بیماری وابسته است. بعضی عوارض نیز در اثر گسترش سرطان یا اختلال در تولید آنزیم های گوارشی و هورمون ها ایجاد می شوند. عوارض سرطان پانکراس به شرح زیر است:
- دیابت
- لخته شدن خون
- ضعف و خستگی
- درد شکم و پشت
- تجمع مایع در شکم
- کاهش وزن و سوءتغذیه
- اختلال در کنترل قند خون
- زردی و انسداد مجاری صفراوی
- گسترش سرطان به اندام های دیگر
- اختلال در هضم و جذب مواد غذایی
- کاهش توانایی تولید آنزیم های گوارشی
روش های تشخیص سرطان پانکراس
تشخیص سرطان پانکراس توسط دکتر خوب انکولوژی در تهران معمولاً با ترکیبی از بررسی علائم و سابقه پزشکی، معاینه، آزمایش های خون، تصویربرداری و در برخی موارد نمونه برداری انجام می شود. پس از شناسایی توده یا احتمال سرطان، بررسی های تکمیلی برای تعیین اندازه و محل تومور و مشخص کردن میزان گسترش بیماری انجام می شوند. مرحله بندی برای انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.
- سونوگرافی
- سی تی اسکن
- ام آر آی و MRCP
- نمونه برداری یا بیوپسی
- ERCP در شرایط منتخب
- آندوسکوپی اولتراسوند یا EUS
- معاینه پزشکی و بررسی سابقه بیماری
- آزمایش های خون و بررسی عملکرد کبد
- آزمایش های ژنتیکی و مولکولی در موارد مناسب
- اندازه گیری برخی نشانگرهای توموری مانند CA 19-9
روش های درمان سرطان پانکراس
درمان سرطان پانکراس بر اساس نوع تومور، مرحله بیماری، امکان برداشتن کامل تومور با جراحی، وضعیت عمومی بیمار و ویژگی های زیستی سرطان انتخاب می شود. ممکن است یک روش درمانی به تنهایی یا ترکیبی از چند روش مورد استفاده قرار گیرد.
در بیماری های قابل جراحی، برداشتن تومور بخش مهمی از برنامه درمان می باشد؛ در بیماری های پیشرفته تر نیز درمان دارویی، پرتودرمانی و درمان های تسکینی برای کنترل بیماری و علائم مورد استفاده قرار می گیرند. روش های درمان این عارضه به شرح زیر است:
| روش درمان | توضیحات |
| جراحی | در تومورهای قابل برداشت، جراحی برای خارج کردن سرطان انجام می شود؛ نوع عمل به محل تومور بستگی دارد و می تواند شامل عمل ویپل، پانکراتکتومی دیستال یا در موارد خاص برداشتن کامل پانکراس باشد. |
| شیمی درمانی | داروهای ضدسرطان برای از بین بردن یا کنترل سلول های سرطانی استفاده می شوند و ممکن است قبل یا بعد از جراحی یا در بیماری پیشرفته تجویز شوند. |
| رادیوتراپی | با استفاده از پرتوهای پرانرژی، سلول های سرطانی هدف قرار می گیرند و در شرایط مشخص ممکن است همراه با شیمی درمانی یا به عنوان بخشی از برنامه درمان استفاده شود. |
| شیمی پرتودرمانی | ترکیب شیمی درمانی و پرتودرمانی در برخی بیماران، به خصوص بر اساس مرحله و شرایط تومور، می تواند بخشی از برنامه درمان باشد. |
| درمان هدفمند | در بیمارانی که تومور دارای تغییرات مولکولی قابل هدف باشد، برخی داروهای هدفمند می توانند بر اساس نتایج آزمایش های مربوط مورد استفاده قرار گیرند. |
| درمان های مرتبط با ویژگی های مولکولی | آزمایش های ژنتیکی و بررسی نشانگرهای تومور می توانند در برخی بیماران به شناسایی گزینه های درمانی خاص کمک کنند. |
| درمان تسکینی | در بیماری پیشرفته، اقداماتی برای کنترل درد، انسداد مجاری، مشکلات گوارشی و سایر علائم می تواند به بهبود کیفیت زندگی کمک کند. |
| کارآزمایی بالینی | برخی بیماران ممکن است با توجه به نوع و مرحله بیماری، شرایط لازم برای شرکت در مطالعات بالینی درمان های جدید را داشته باشند. |
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، سرطان پانکراس بیماری پیچیده ای است که در مراحل اولیه ممکن است علائم مشخصی ایجاد نکند و به همین دلیل تشخیص آن گاهی دشوار است. زردی، کاهش وزن بدون علت، درد شکم یا پشت، کاهش اشتها و خستگی از علائمی هستند که در صورت ماندگاری باید مورد بررسی پزشکی قرار گیرند، هرچند وجود آنها به تنهایی نشان دهنده سرطان نیست. تشخیص بیماری با کمک معاینه، آزمایش های خون، تصویربرداری و در صورت نیاز نمونه برداری انجام می شود و جراحی، شیمی درمانی، پرتودرمانی، درمان های هدفمند و مراقبت های تسکینی از گزینه هایی هستند که ممکن است در شرایط مختلف مورد استفاده قرار گیرند.
