سرطان مغز استخوان یک بیماری سرطانی بسیار جدی است که مغز استخوان، منبع اصلی سلولهای خونی در بدن، را درگیر میکند. با توجه به نقش حیاتی مغز استخوان در تولید گلبولهای قرمز، سفید و پلاکتها، اختلال در عملکرد آن میتواند عوارض شدیدی برای بیمار به همراه داشته باشد. در این مقاله با انواع سرطان مغز استخوان، علائم هشداردهنده، روشهای تشخیص، درمانهای نوین و پیشرفت علمی در این زمینه آشنا میشویم.
سرطان مغز استخوان چیست؟
سرطان مغز استخوان (Bone Marrow Cancer) به گروهی از بیماریها گفته میشود که در آنها سلولهای غیرطبیعی در مغز استخوان رشد کرده و عملکرد طبیعی این بافت را مختل میکنند. مغز استخوان بافت نرم داخل استخوانهاست که وظیفه تولید سلولهای خونی را بر عهده دارد.
برخلاف تصور عمومی، سرطان مغز استخوان با سرطان استخوان تفاوت دارد. در حالی که سرطان استخوان، خودِ استخوان را درگیر میکند، سرطان مغز استخوان به بافت درون استخوان مربوط است.
انواع سرطان مغز استخوان
دسته سرطان های مغز استخوان نیز به چند شاخه تقسیم میشود که در ادامه به آنها میپردازیم.
میلوم چند گانه (Multiple Myeloma)
شایع ترین نوع سرطان مغز استخوان است که از سلولهای پلاسما منشا میگیرد. این سلولها وظیفه تولید آنتی بادی دارند، اما در بیماری میلوم به طور غیرقابل کنترل تکثیر شده و عملکرد طبیعی ایمنی و استخوان را مختل میکنند.
لوسمی (Leukemia)
شامل گروهی از سرطان هاست که در آنها گلبولهای سفید نابالغ به سرعت و به صورت غیر طبیعی رشد میکنند. لوسمی به دو نوع حاد و مزمن تقسیم میشود:
- لوسمی لنفوسیتی حاد (ALL)
- لوسمی میلوئیدی حاد (AML)
- لوسمی مزمن لنفوسیتی (CLL)
- لوسمی مزمن میلوئیدی (CML)
لنفوم (Lymphoma)
هرچند لنفوم به سیستم لنفاوی مربوط میشود، برخی انواع آن مانند لنفوم غیر هوچکینی میتوانند مغز استخوان را نیز درگیر کنند.
بیشتر بدانید: سرطان معده چگونه درمان میشود؟
شیوع و عوامل خطر
- افزایش سن: میلوم و لوسمی بیشتر در سنین بالا دیده میشوند.
- ژنتیک و سابقه خانوادگی: داشتن سابقه فامیلی لوسمی یا میلوم خطر ابتلا را افزایش میدهد.
- قرارگیری در معرض مواد شیمیایی: مانند بنزن و اشعههای یونیزه.
- بیماریهای ایمنی یا خودایمنی: مانند لوپوس یا سندرمهای نقص ایمنی.
علائم و نشانههای سرطان مغز استخوان
علائم این بیماری ممکن است به آهستگی ظاهر شوند و با بیماریهای دیگر اشتباه گرفته شوند. شایع ترین نشانهها عبارتند از:
- خستگی شدید و مزمن
- کمخونی و رنگ پریدگی پوست
- عفونتهای مکرر و ضعف سیستم ایمنی
- درد استخوان، به ویژه در ستون فقرات یا دندهها
- کاهش وزن ناخواسته
- کبودی یا خونریزی غیرعادی به دلیل کاهش پلاکتها
مراحل تشخیص سرطان مغز استخوان
تشخیص زودهنگام نقش بسیار مهمی در بهبود روند درمانی دارد. مراحل زیر برای تشخیص انجام میشوند:
معاینه فیزیکی
دکتر سمیرا خالدی متخصص رادیوتراپی و انکولوژی(درمانگر انواع سرطان)، علائم ظاهری مانند کبودی، تب مکرر یا تورم غدد لنفاوی را بررسی میکند.
آزمایشهای خون
- CBC (شمارش کامل سلولهای خونی)
- آزمایش پروتئین های خاص خون (SPEP)
- سطح کراتینین، کلسیم، آلبومین
تصویربرداری
- MRI یا CT Scan برای بررسی ناهنجاریهای استخوانی
- PET Scan برای تشخیص انتشار سرطان در بدن
بیوپسی مغز استخوان
نمونه برداری از مغز استخوان که از استخوان لگن انجام میشود و زیر میکروسکوپ بررسی میشود.
بیشتر بدانید: درمان سرطان نخاع با روشهای نوین | آیا امکان بهبود وجود دارد؟
درجه بندی و چکاپ قبلی
درجه بندی (Staging) به پزشکان کمک میکند تا شدت بیماری را ارزیابی کنند و بهترین درمان را انتخاب نمایند. برای میلوم چندگانه، سیستم ISS و R-ISS استفاده میشود که بر اساس سطح آلبومین، β2‑میکروگلوبولین، و وضعیت کروموزومی بیماران طبقه بندی میکند.
عوامل موثر بر چکاپ:
- سن بیمار
- عملکرد کلیه و کبد
- پاسخ به درمان اولیه
- وجود ناهنجاریهای ژنتیکی
روشهای درمان سرطان مغز استخوان
انتخاب درمان بسته به نوع سرطان، مرحله بیماری و شرایط جسمی بیمار متفاوت است.
شیمی درمانی
استفاده از داروهایی برای از بین بردن سلولهای سرطانی را روش شیمی درمانی مینامیم. در میلوم چندگانه، داروهایی مانند ملفالان، بورتزومیب، داراتومومب استفاده میشوند.
پیوند سلولهای بنیادی (Stem Cell Transplant)
در برخی بیماران، پس از شیمی درمانی شدید، سلولهای بنیادی خود بیمار (اتولوگ) یا از فرد دهنده (آلوژن) پیوند زده میشود.
درمانهای هدفمند و ایمونوتراپی
- مهارکننده های پروتئوزوم: مانند بورتزومیب
- داروهای مونوکلونال: مثل داراتومومب
- CAR‑T Cell Therapy: روشی جدید که سلولهای T بیمار را آموزش میدهد تا سلولهای سرطانی را هدف قرار دهند.
پرتودرمانی
در مواردی که تومور باعث درد یا فشار بر استخوان میشود از پرتودرمانی استفاده میشود.
بیشتر بدانید: درمان سرطان روده : روشهای موثر درمان سرطان
مراقبتهای حمایتی و کیفیت زندگی
در کنار درمانهای اصلی، مراقبتهای حمایتی نقش مهمی در افزایش کیفیت زندگی دارند:
- داروهای ضد درد و ضد التهاب
- تغذیه سالم و مکملهای ضروری
- فیزیوتراپی برای حفظ تحرک
- مشاوره روانشناسی برای مقابله با اضطراب و افسردگی
غربالگری سرطان مغز استخوان
سرطان مغز استخوان اغلب قابل پیشگیری نیست، اما رعایت موارد زیر میتواند خطر ابتلا را کاهش دهد:
- پرهیز از تماس با مواد شیمیایی سمی مانند بنزن
- تغذیه سالم و سبک زندگی بدون دخانیات
- انجام چکاپ منظم به خصوص در افراد با سابقه خانوادگی
سوالات متداول (FAQ) درباره سرطان مغز استخوان:
آیا سرطان مغز استخوان قابل درمان است؟
در بسیاری از موارد قابل کنترل است. میلوم چندگانه ممکن است مزمن شود، اما درمانهای جدید طول عمر را افزایش دادند.
آیا پیوند مغز استخوان دردناک است؟
خودِ پیوند بدون درد انجام میشود، اما شیمی درمانی قبل از آن میتواند عوارضی داشته باشد.
آیا کودکان هم به این سرطان مبتلا میشوند؟
بله، برخی انواع لوسمی در کودکان شایع هستند، اما به طور کلی میلوم بیشتر در بزرگسالان دیده میشود.
آیا پس از درمان، احتمال بازگشت بیماری وجود دارد؟
بله، خصوصا در میلوم یا لوسمی مزمن. اما با درمان نگهدارنده میتوان بیماری را کنترل کرد.
کلام آخر…
سرطان مغز استخوان با وجود پیچیدگی هایی که دارد، در صورت تشخیص به موقع و بهره گیری از درمانهای نوین، قابل کنترل است. توجه به علائم اولیه، مراجعه به متخصص هماتولوژی، و پیگیری دقیق مراحل درمانی از مهم ترین اقدامات برای مدیریت این بیماری هستند. اگر شما یا یکی از عزیزانتان با علائم نگران کننده ای روبرو هستید، بهتر است هرچه سریعتر با پزشک متخصص مشورت کنید.
