سرطان روده زمانی ایجاد می شود که سلول های پوشش داخلی روده به صورت غیرطبیعی و کنترل نشده رشد کنند و به تدریج توده سرطانی تشکیل دهند. این بیماری بیشتر روده بزرگ و راست روده را درگیر می کند و بسیاری از موارد آن از پولیپ های پیش سرطانی آغاز می شوند. اما آیا هر تغییر در اجابت مزاج یا مشاهده خون در مدفوع به معنی وجود سرطان است؟ خیر؛ این علائم دلایل مختلفی دارند اما تداوم آن ها نیازمند بررسی پزشکی است. تشخیص بیماری در مراحل اولیه امکان استفاده از درمان های موثر تر را افزایش می دهد. در ادامه انواع، علائم، علت، عوامل خطر، روش های تشخیص و راه های درمان سرطان روده بررسی می شوند.
سرطان روده چیست؟
سرطان روده به رشد بدخیم سلول ها در بخش هایی از روده گفته می شود و معمولاً منظور از آن سرطان روده بزرگ یا سرطان کولورکتال است. بسیاری از این سرطان ها از تغییرات تدریجی سلول های پوشش داخلی کولون یا رکتوم و تشکیل پولیپ آغاز می شوند.
همه پولیپ ها سرطانی نمی شوند اما برخی انواع آنها در صورت باقی ماندن می توانند طی سال ها تغییرات بدخیم پیدا کنند. رفتار بیماری به محل تومور، ویژگی های سلولی و مرحله ای که سرطان در آن تشخیص داده می شود بستگی دارد. شناسایی به موقع ضایعات پیش سرطانی و تومورهای اولیه نقش مهمی در کنترل بیماری دارد.
انواع سرطان روده
سرطان های روده بر اساس نوع سلولی که تومور از آن منشا می گیرد طبقه بندی می شوند. بیشتر موارد از سلول های غده ای پوشش داخلی کولون و رکتوم شروع می شوند، اما انواع نادرتر نیز وجود دارند. تعیین نوع بافت شناسی تومور اهمیت زیادی دارد، زیرا رفتار بیماری و انتخاب درمان میان انواع مختلف متفاوت می باشد. مهمترین انواع عبارت اند از:
آدنوکارسینوم روده
آدنوکارسینوم شایع ترین نوع سرطان کولون و رکتوم است و از سلول های غده ای تولیدکننده مخاط در پوشش داخلی روده منشا می گیرد. بسیاری از موارد این نوع سرطان ابتدا به شکل پولیپ آدنوماتوز ایجاد می شوند و سپس ممکن است به تدریج بدخیم شوند. مرحله و ویژگی های مولکولی تومور در انتخاب روش درمان اهمیت دارند.
بیشتر بخوانید: سرطان ریه چیست؟
تومور نورواندوکرین
تومورهای نورواندوکرین از سلول هایی ایجاد می شوند که دارای ویژگی های عصبی و هورمونی هستند. رفتار این تومورها می تواند از رشد آهسته تا انواع تهاجمی متفاوت باشد. روش درمان به محل تومور، درجه سلولی، اندازه و میزان گسترش آن بستگی دارد.
تومور استرومال گوارشی
تومور استرومال دستگاه گوارش یا GIST از سلول های خاص موجود در دیواره دستگاه گوارش منشأ می گیرد و در روده نسبت به معده شیوع کمتری دارد. بعضی از این تومورها رفتار کم تهاجمی دارند و برخی می توانند به سایر اندام ها گسترش پیدا کنند. درمان آن ها ممکن است شامل جراحی و داروهای هدفمند باشد.
لنفوم روده
لنفوم زمانی ایجاد می شود که سلول های سیستم لنفاوی موجود در دیواره یا بافت های اطراف روده سرطانی شوند. این تومورها نسبت به آدنوکارسینوم کمتر شایع هستند و روش درمان آن ها نیز متفاوت است. نوع دقیق لنفوم با نمونه برداری و بررسی پاتولوژی مشخص می شود.
سارکوم روده
سارکوم های روده از بافت های عضلانی، همبند یا سایر بافت های نگهدارنده دیواره روده منشا می گیرند و بسیار نادر هستند. ویژگی های این تومورها با سرطان های شایع پوشش داخلی روده تفاوت دارد. انتخاب درمان به نوع سارکوم، اندازه و مرحله بیماری وابسته است.
علائم سرطان روده
علائم بیماری می توانند بر اساس محل تومور، اندازه آن و میزان پیشرفت متفاوت باشند. برخی افراد در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی ندارند و بیماری هنگام غربالگری شناسایی می شود. تغییر طولانی مدت در عادات دفع یا وجود خون در مدفوع از نشانه هایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. علائم سرطان روده به شرح زیر است:
- نفخ مداوم
- کاهش اشتها
- خون در مدفوع
- ضعف و خستگی
- کم خونی فقر آهن
- درد و گرفتگی شکم
- کاهش وزن بدون دلیل
- احساس تخلیه ناقص روده
- یبوست یا اسهال طولانی مدت
- تغییر شکل یا باریک شدن مدفوع
- تغییر مداوم در عادات اجابت مزاج
- احساس توده یا پری شکم در برخی افراد
علت بروز سرطان روده
علت دقیق سرطان در بسیاری از بیماران مشخص نیست، اما بیماری زمانی شکل می گیرد که تغییرات ژنتیکی باعث شوند سلول های روده بدون کنترل طبیعی رشد و تکثیر کنند. بخشی از این تغییرات در طول زندگی ایجاد می شوند و برخی نیز می توانند زمینه ارثی داشته باشند. رژیم غذایی، سبک زندگی و برخی بیماری های مزمن روده نیز با افزایش احتمال ابتلا ارتباط دارند. مهمترین عوامل مرتبط با ایجاد بیماری در جدول زیر آمده اند:
| علت یا عامل مرتبط | توضیح |
| تغییرات ژنتیکی سلول ها | جهش در ژن های کنترل کننده رشد سلولی می تواند باعث تکثیر غیرطبیعی سلول های پوشش روده شود. |
| پولیپ های پیش سرطانی | بعضی پولیپ های آدنوماتوز و ضایعات دندانه دار طی زمان به سرطان تبدیل می شوند. |
| زمینه ارثی | سندرم هایی مانند لینچ و پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی خطر ابتلا را به میزان قابل توجهی افزایش می دهند. |
| التهاب مزمن روده | کولیت اولسراتیو و بیماری کرون طولانی مدت میتوانند احتمال تغییرات بدخیم در کولون را افزایش دهند. |
| عوامل محیطی و سبک زندگی | الگوی غذایی نامناسب، کم تحرکی و برخی عادت های زندگی با افزایش خطر بیماری ارتباط دارند. |
عوامل خطر سرطان روده
داشتن یک یا چند عامل خطر به معنی ابتلای قطعی نیست و برخی بیماران بدون عامل خطر شناخته شده به بیماری مبتلا می شوند. با این حال، شناخت این موارد برای تعیین افراد نیازمند غربالگری زودتر یا بررسی دقیق تر اهمیت دارد. عوامل خطر این عارضه به شرح زیر است:
- کم تحرکی
- سندرم لینچ
- افزایش سن
- مصرف سیگار
- سابقه پولیپ روده
- مصرف زیاد الکل
- رژیم غذایی کم فیبر
- اضافه وزن و چاقی
- پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی
- کولیت اولسراتیو طولانی مدت
- بیماری کرون درگیرکننده کولون
- سابقه دیابت نوع دو در برخی افراد
- سابقه خانوادگی سرطان کولورکتال
- مصرف زیاد گوشت های فرآوری شده
روش های تشخیص سرطان روده
تشخیص بیماری با بررسی علائم، سابقه خانوادگی و معاینه آغاز می شود، اما برای تایید وجود تومور معمولاً مشاهده مستقیم روده و نمونه برداری اهمیت زیادی دارد. کولونوسکوپی به متخصص رادیوتراپی و انکولوژی در تهران امکان می دهد پوشش داخلی کولون و رکتوم را بررسی و از نواحی مشکوک نمونه برداری کند. پس از تأیید سرطان نیز تصویربرداری برای تعیین میزان گسترش بیماری انجام می شود. مهم ترین روش های تشخیص عبارت اند از:
- CT اسکن
- آزمایش خون
- کولونوسکوپی
- بررسی پاتولوژی
- نمونه برداری از بافت
- آزمایش خون مخفی در مدفوع
- شمارش کامل سلول های خون
- آزمایش CEA در شرایط مناسب
- MRI به ویژه برای سرطان رکتوم
- آزمایش ژنتیک در افراد واجد شرایط
- بررسی های مولکولی و ژنتیکی تومور
- تست های مدفوع مورد استفاده در غربالگری
روش های درمان سرطان روده
انتخاب روش درمان سرطان روده به محل تومور، مرحله بیماری، درگیری غدد لنفاوی، وجود متاستاز و ویژگی های مولکولی سرطان بستگی دارد. در مراحل اولیه، جراحی معمولاً نقش اصلی را دارد، اما در بیماری های پیشرفته ممکن است درمان های دارویی نیز ضروری باشند. پرتودرمانی بیشتر در سرطان رکتوم استفاده می شود و در سرطان کولون کاربرد محدودتری دارد.
- جراحی: بخش درگیر روده و معمولاً غدد لنفاوی اطراف در صورت امکان برداشته می شوند.
- رادیوتراپی: بیشتر برای برخی بیماران مبتلا به سرطان رکتوم و در شرایط مشخص به کار می رود.
- درمان هدفمند: داروها بر اساس ویژگی های مولکولی و جهش های مشخص تومور انتخاب می شوند.
- شیمی درمانی: داروهای ضدسرطان برای کاهش خطر عود یا کنترل بیماری پیشرفته استفاده می شوند.
- ایمونوتراپی: برای گروهی از سرطان ها با ویژگی هایی مانند MSI-H یا dMMR می تواند گزینه درمانی باشد.
- درمان ترکیبی: بسته به مرحله بیماری، چند روش به صورت متوالی یا همزمان در برنامه درمان قرار می گیرند.
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، سرطان روده یکی از سرطان های مهم دستگاه گوارش است که بیشتر کولون و رکتوم را درگیر می کند و در بسیاری از موارد از پولیپ های پیش سرطانی آغاز می شود. تغییر عادات دفع، خون در مدفوع، کاهش وزن و کم خونی از نشانه هایی هستند که در صورت تداوم نیاز به بررسی دارند. عوامل ژنتیکی، سابقه پولیپ، بیماری های التهابی مزمن روده و برخی عوامل سبک زندگی میتوانند احتمال ابتلا را افزایش دهند. کولونوسکوپی و نمونه برداری از مهم ترین روش های تایید تشخیص هستند. روش درمان نیز بر اساس مرحله و ویژگی های تومور انتخاب می شود و شامل جراحی، شیمی درمانی و درمان های جدیدتر می باشد.
