گلیوم ساقه مغز یکی از تومورهای نادر و جدی سیستم عصبی مرکزی است که در ناحیهای به نام ساقه مغز ایجاد میشود. ساقه مغز بخشی حیاتی از مغز است که عملکردهای حیاتی بدن مانند تنفس، ضربان قلب، بلع و ارتباط بین مغز و بدن را کنترل میکند. به همین دلیل، هرگونه تومور در این ناحیه—even اگر کوچک باشد—میتواند تأثیر قابلتوجهی بر سلامت فرد بگذارد. در این مقاله، به بررسی علائم، علل، روشهای تشخیص و درمان گلیوم ساقه مغز میپردازیم و تلاش میکنیم تصویری روشن از این بیماری نادر اما مهم ارائه دهیم.
گلیوم ساقه مغز چیست؟
گلیوم ساقه مغز نوعی تومور مغزی است که از سلولهای گلیال (سلولهای پشتیبان نورونها) منشأ میگیرد. این سلولها وظیفه دارند از نورونها محافظت کرده و محیط مناسبی برای عملکرد آنها فراهم کنند. وقتی این سلولها دچار رشد غیرقابل کنترل میشوند، توموری به نام گلیوم شکل میگیرد. گلیومها بسته به محل رشد، درجه بدخیمی و سرعت پیشرفت به انواع مختلفی تقسیم میشوند. گلیوم ساقه مغز به ویژه در ناحیهای ایجاد میشود که مغز را به نخاع متصل میکند و به همین دلیل، درمان آن بسیار حساس و پیچیده است.
انواع گلیوم ساقه مغز
پزشکان بر اساس محل رشد و نوع بافت تومور، گلیوم ساقه مغز را به چند نوع اصلی تقسیم میکنند:
گلیوم منتشر ساقه مغز
این نوع شایعترین و در عین حال تهاجمیترین نوع گلیوم ساقه مغز است.این عارضه اکثرا در دوران کودکی رخ میدهد و رشد سریعی دارد. متأسفانه درمان قطعی برای DIPG هنوز وجود ندارد، اما درمانهای هدفمند و پرتودرمانی میتوانند روند بیماری را کند کنند.
گلیوم کانونی ساقه مغز
در این نوع، تومور به صورت محدود و در یک نقطه مشخص از ساقه مغز رشد میکند. گلیوم کانونی رشد آهستهتری دارد و در برخی موارد میتواند با جراحی یا پرتودرمانی کنترل شود.
گلیوم با رشد کم
این نوع از گلیوم ساقه مغز خوش خیمتر است و در طول زمان بهآرامی رشد میکند. بیماران مبتلا به گلیومهای گرید پایین پیش آگهی بهتری دارند.
بیشتر بدانید: الیگودندروگلیوم گرید ۳ چیست؟
علائم گلیوم ساقه مغز
علائم گلیوم ساقه مغز به محل دقیق تومور و میزان فشار آن بر ساختارهای اطراف بستگی دارد. از آنجا که ساقه مغز کنترل بسیاری از عملکردهای حیاتی را بر عهده دارد، حتی تومورهای کوچک هم میتوانند علائم قابلتوجهی ایجاد کنند. شایعترین علائم عبارتاند از:
- دوبینی یا حرکات غیرطبیعی چشمها
- مشکلات تعادل و راه رفتن
- ضعف در یک طرف بدن
- لکنت یا اختلال در گفتار
- بلع سخت یا خفگی هنگام غذا خوردن
- تغییرات در تنفس یا ضربان قلب
- تهوع و استفراغ بهویژه در صبحها
- سردردهای مکرر، بهخصوص در هنگام بیدار شدن از خواب
در کودکان، یکی از علائم اولیه ممکن است تغییرات ظریف در حالات چهره یا حرکات غیرطبیعی چشمها باشد که اغلب توسط والدین مشاهده میشود.
بیشتر بدانید: الیگودندروگلیوم گرید ۲
علتهای گلیوم ساقه مغز
علت دقیق ایجاد گلیوم ساقه مغز هنوز بهطور کامل مشخص نشده است. با این حال، عوامل ژنتیکی و تغییرات DNA نقش مهمی در بروز آن دارند. تحقیقات نشان دادهاند که برخی جهشهای ژنتیکی خاص مانند جهش در ژن H3K27M با بروز گلیومهای تهاجمیتر در کودکان مرتبط هستند.
از دیگر عوامل احتمالی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سابقه خانوادگی ابتلا به تومورهای مغزی
- قرار گرفتن در معرض اشعههای یونیزان
- اختلالات ژنتیکی نادر مانند نوروفیبروماتوز نوع 1 (NF1)
- تغییرات اپیژنتیکی در سلولهای گلیال
بهطور کلی، هیچ عامل محیطی مشخصی بهطور مستقیم به عنوان علت قطعی گلیوم ساقه مغز شناخته نشده است.
روشهای تشخیص گلیوم ساقه مغز
تشخیص بهموقع گلیوم ساقه مغز برای بهبود کیفیت زندگی بیمار اهمیت زیادی دارد. دکتر سمیرا خالدی متخصص رادیوتراپی و انکولوژی با بررسی علائم و انجام آزمایشهای تصویربرداری به تشخیص میرسد. مهمترین روشها عبارتاند از:
امآرآی (MRI)
تصویربرداری با امآرآی دقیقترین و اصلیترین روش تشخیص گلیوم ساقه مغز است. در این روش، تصاویر با جزئیات بالا از ساقه مغز تهیه میشود و اندازه، موقعیت و نوع رشد تومور مشخص میگردد.
سیتی اسکن (CT Scan)
در برخی موارد برای بررسی تغییرات ساختاری یا وجود خونریزی در مغز از سیتی اسکن استفاده میشود.
نمونهبرداری (Biopsy)
در موارد خاص، برای تعیین نوع دقیق سلولهای تومور، از نمونهبرداری استفاده میشود. البته به دلیل موقعیت حساس ساقه مغز، این روش همیشه قابل انجام نیست.
تستهای عصبی و فیزیولوژیک
پزشک ممکن است عملکرد اعصاب کرانیال، هماهنگی حرکتی و بینایی بیمار را ارزیابی کند تا اثرات تومور مشخصتر شود.
بیشتر بدانید: گلیوبلاستوم مولتی فرم (GBM) چیست؟
روشهای درمان گلیوم ساقه مغز
درمان گلیوم ساقه مغز به نوع، درجه و محل تومور بستگی دارد. به دلیل موقعیت حساس ساقه مغز، درمان اغلب ترکیبی از روشهای غیرجراحی است.
پرتودرمانی
پرتودرمانی متداولترین روش درمانی برای گلیوم ساقه مغز است. این روش به کنترل رشد تومور و کاهش علائم کمک میکند، بهویژه در مواردی که جراحی امکان پذیر نیست.
شیمی درمانی
در برخی بیماران، مخصوصا کودکان، شیمی درمانی به عنوان درمان مکمل در کنار پرتودرمانی یا براکی تراپی برای افزایش اثر پرتودرمانی یا کنترل رشد سلولهای سرطانی استفاده میشود.
جراحی مغز
در مواردی که تومور محدود و در دسترس باشد، جراحی ممکن است برای برداشت بخشی از آن انجام شود. هدف جراحی کاهش فشار تومور بر بافتهای حیاتی است نه درمان کامل.
درمانهای هدفمند و ایمونوتراپی
تحقیقات جدید بر روی داروهای هدفمند و درمانهای ایمنیدرمانی در حال انجام است. این روشها با هدف متوقف کردن مسیرهای رشد سلولی خاص در تومورهای گلیومی طراحی میشوند.
درمانهای حمایتی
فیزیوتراپی، گفتاردرمانی و حمایت روانی برای بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به گلیوم ساقه مغز بسیار مهم است.
تفاوت گلیوم ساقه مغز در کودکان و بزرگسالان
گلیوم ساقه مغز در کودکان بیشتر از بزرگسالان دیده میشود و با سرعت بیشتری رشد میکند. در کودکان، نوع DIPG شایعتر است، در حالیکه در بزرگسالان گلیومهای گرید پایین بیشتر مشاهده میشود. درمان در کودکان نیازمند رویکردی دقیقتر و استفاده از داروها و دوزهای مناسب با رشد مغز است.
مراقبت و پیگیری پس از درمان تومور
بیماران مبتلا به گلیوم ساقه مغز پس از درمان باید بهطور منظم توسط تیم تخصصی شامل نوروانکولوژیست، جراح مغز و اعصاب و روانشناس پیگیری شوند. کنترل MRIهای دورهای برای بررسی پاسخ تومور به درمان و شناسایی عود احتمالی ضروری است. علاوه بر درمان دارویی، حمایت عاطفی از بیمار و خانواده نقش کلیدی در روند بهبود دارد.
راههای افزایش کیفیت زندگی بیماران
در کنار درمانهای پزشکی، توجه به سلامت روحی و جسمی بیماران اهمیت زیادی دارد. برخی راهکارها عبارتاند از:
- تغذیه متعادل و غنی از آنتیاکسیدانها
- خواب کافی و کاهش استرس
- فیزیوتراپی برای حفظ تحرک
- مشاوره روانشناختی برای بیمار و خانواده
خلاصه مطالب …
گلیوم ساقه مغز یکی از پیچیدهترین تومورهای مغزی است که نیازمند تشخیص دقیق، درمان چندرشتهای و حمایت مستمر از بیمار است. اگرچه درمان قطعی برای برخی انواع این تومور هنوز کشف نشده، اما با پیشرفتهای علمی، امید به بهبود و کنترل طولانیمدت بیماری بیشتر شده است. آگاهی، پیگیری منظم و استفاده از روشهای نوین درمانی میتواند نقش مهمی در افزایش کیفیت زندگی بیماران مبتلا به گلیوم ساقه مغز داشته باشد.
