مزایای پرتودرمانی سر و گردن و عوارض احتمالی آن

پرتودرمانی سر و گردن یکی از روش‌های اصلی درمانی برای بسیاری از سرطان‌های این ناحیه است. از آنجا که تومورهای سر و گردن عمدتا در نزدیکی اندام‌های حیاتی مانند حنجره، حلق، زبان و غدد بزاقی قرار دارند، انتخاب روش درمانی مناسب اهمیت زیادی دارد. پرتودرمانی به دلیل توانایی بالا در از بین بردن سلول‌های سرطانی و حفظ بافت‌های سالم اطراف، نقش پررنگی در کنترل بیماری، کاهش احتمال عود و بهبود کیفیت زندگی بیماران دارد.

سرطان‌های سر و گردن قابل درمان با پرتودرمانی

بیماری‌های مختلفی در محدوده سر و گردن وجود دارند که با پرتودرمانی پاسخ خوبی می‌گیرند. از جمله:

• سرطان حنجره (لارنکس): یکی از شایع ترین مواردی است که پرتودرمانی می‌تواند به حفظ حنجره و جلوگیری از جراحی‌های وسیع کمک کند.
• سرطان حلق (اوروفارنکس و نازوفارنکس): این نوع سرطان‌ها اصولا به رادیوتراپی پاسخ خوبی می‌دهند و در مراحل اولیه حتی بدون نیاز به جراحی قابل کنترل هستند.
• سرطان زبان و دهان: پرتودرمانی برای تومورهای کوچک زبان و نواحی دهانی به کار میرود، به خصوص زمانی که جراحی باعث اختلال جدی در گفتار یا بلع شود.
• سرطان غدد بزاقی: در برخی از انواع تهاجمی یا در صورت باقی ماندن سلول‌های سرطانی پس از جراحی، پرتودرمانی توصیه می‌شود.
• سرطان تیروئید (موارد انتخابی): در شرایطی که خطر عود بالا باشد یا بافت سرطانی در ناحیه گردن باقی مانده باشد.

انواع روش‌های پرتودرمانی سر و گردن

امروزه پیشرفت فناوری باعث شده که پرتودرمانی سر و گردن با دقت بسیار بالا انجام شود و بافت‌های سالم کمتر آسیب ببینند. روش‌های اصلی عبارتند از:

• پرتودرمانی خارجی (External Beam Radiation Therapy): رایج ترین روش است که با دستگاه شتاب دهنده خطی انجام می‌شود.
• پرتودرمانی تطبیقی (IMRT و IGRT): تکنیک‌های پیشرفته ای مانند رادیوتراپی IMRT هستند که اشعه را دقیقا روی تومور متمرکز می‌کنند و آسیب به اندام‌های حیاتی مثل غدد بزاقی و طناب نخاعی را کاهش می‌دهند.
• براک تراپی (پرتودرمانی داخلی): در برخی سرطان های دهان یا زبان استفاده می‌شود و شامل قرار دادن منبع رادیواکتیو نزدیک یا داخل تومور است.
• ترکیب پرتودرمانی با شیمی درمانی: در بسیاری از موارد، رادیوتراپی همراه با داروهای شیمی درمانی انجام می‌شود تا اثر درمان تقویت شود.

مراحل رادیوتراپی و پرتودرمانی سر و گردن

فرآیند درمان به صورت مرحله به مرحله انجام می‌شود:

1. مشاوره و برنامه ریزی: پزشک وضعیت بیمار، نوع سرطان و مرحله بیماری را بررسی می‌کند.
2. تصویربرداری (CT یا MRI): برای مشخص کردن دقیق محل تومور و طراحی درمان استفاده می‌شود.
3. برنامه ریزی درمانی: تیم پرتودرمانی با کمک نرم افزارهای پیشرفته، مقدار و زاویه تابش را مشخص می‌کنند.
4. جلسات درمانی: به طور کلی هر جلسه بین ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد و بیمار در طول هفته چند بار تحت تابش قرار می‌گیرد.
5. پیگیری و پایش: پس از پایان دوره، بیمار به طور منظم معاینه و تصویر برداری می‌شود تا پاسخ به درمان بررسی گردد.

پرتودرمانی سر و گردن عوارض جانبی دارد؟

با وجود اثربخشی بالا، پرتودرمانی سر و گردن می‌تواند عوارضی به دنبال داشته باشد. این عوارض به دو دسته تقسیم می‌شوند:

عوارض زودرس:

• خشکی دهان به دلیل آسیب به غدد بزاقی
• التهاب مخاط دهان و گلو (موکوزیت)
• گلودرد و درد هنگام بلع
• تغییر یا گرفتگی صدا
• قرمزی و حساسیت پوست ناحیه درمان

عوارض دیررس:

• کاهش دائمی ترشح بزاق و مشکلات دندانی
• تغییر حس چشایی
• محدودیت حرکات گردن به دلیل فیبروز عضلانی
• مشکلات تیروئید در صورت تابش به گردن
• افزایش احتمال پوسیدگی دندان‌ها

مدیریت این عوارض با مراقبت‌های منظم، رژیم غذایی مناسب و استفاده از داروهای حمایتی امکان پذیر است.

مراقبت‌های لازم در طول پرتودرمانی سر و گردن

برای کاهش عوارض و افزایش اثربخشی درمان، رعایت برخی نکات ضروری است:

• مراقبت‌های دهان و دندان: استفاده از دهان شویه های تجویز شد توسط پزشک، مسواک نرم و مراجعات منظم به دندان پزشک.
• توصیه‌های تغذیه‌ای: مصرف غذاهای نرم و پرکالری مانند سوپ، پوره‌ها و مکمل‌های غذایی.
• ترک سیگار و الکل: این عوامل نه تنها درمان را کم اثر می‌کنند بلکه احتمال عود سرطان را افزایش می‌دهند.
• حمایت روانی: بسیاری از بیماران نیاز به مشاوره روانشناسی دارند تا اضطراب و استرس ناشی از درمان را کنترل کنند.

بیشتر بدانید: بهترین مرکز رادیوتراپی تهران؛ مرکز رادیوتراپی بیمارستان سلامت فردا

اثربخشی و میزان موفقیت پرتودرمانی سر و گردن

موفقیت پرتودرمانی سر و گردن به عوامل متعددی بستگی دارد، از جمله نوع سرطان، مرحله بیماری، سلامت عمومی بیمار و همکاری او در طول درمان.

• در مراحل اولیه بسیاری از سرطان‌های حنجره و حلق، پرتودرمانی می‌تواند درمان قطعی باشد.
• در سرطان‌های پیشرفته، ترکیب رادیوتراپی و شیمی درمانی میزان بقا و کنترل بیماری را افزایش می‌دهد.
• آمارها نشان می‌دهد که کیفیت زندگی بیماران پس از پرتودرمانی سر و گردن به صورت قابل توجهی بهبود می‌یابد، به خصوص در بیمارانی که از جراحی‌های وسیع اجتناب کردند.

ادامه درمان پس از پرتودرمانی سر و گردن

بیماران پس از اتمام درمان نیاز به پیگیری‌های منظم دارند.

• توانبخشی گفتاری: در صورت آسیب به تارهای صوتی یا زبان، گفتار درمانی می‌تواند کمک کننده باشد.
• فیزیوتراپی گردن: برای جلوگیری از خشکی و محدودیت حرکات گردن.
• پیگیری پزشکی: معاینات دوره ای و تصویربرداری برای تشخیص به موقع عود بیماری.
• اصلاح سبک زندگی: رژیم غذایی سالم، ترک دخانیات و فعالیت بدنی مناسب به افزایش سلامت عمومی کمک می‌کند.

سوالات متداول:

خلاصه مطالب…

پرتودرمانی سر و گردن یکی از موثرترین روش‌های درمان سرطان‌های این ناحیه است که می‌تواند به تنهایی یا همراه با سایر روش‌ها به کار رود. با وجود برخی عوارض جانبی، تکنیک‌های رادیوتراپی دکتر سمیرا خالدی متخصص رادیوتراپی و انکولوژی، باعث شده بیماران کیفیت زندگی بهتری داشته باشند و احتمال بهبود طولانی مدت آن‌ها افزایش یابد. رعایت مراقبت‌های لازم بعد از پرتودرمانی و شیمی درمانی، پیگیری‌های منظم و حمایت روحی از بیمار نقش مستقیم و کلیدی در موفقیت این درمان دارد.