سرطان کبد یکی از بیماریهای جدی و نسبتا شایع دستگاه گوارش است که سالانه جان هزاران نفر را در سراسر جهان میگیرد. از آنجا که کبد نقشی حیاتی در پاکسازی سموم، تولید صفرا و متابولیسم دارد، ابتلا به سرطان در این اندام میتواند به شدت عملکرد کلی بدن را مختل کند. با توجه به اینکه علائم سرطان کبد به طور کلی در مراحل پیشرفته ظاهر میشوند، شناخت عوامل خطر، علائم هشداردهنده و روشهای درمان آن اهمیت بالایی دارد.
سرطان کبد چیست؟
سرطان کبد به رشد کنترل نشده سلولهای غیر عادی در بافت کبد گفته میشود. این سرطان میتواند به صورت اولیه از خود کبد منشاء بگیرد یا به صورت ثانویه (متاستاتیک) از سایر اندامها مانند روده، سینه یا ریه به کبد گسترش پیدا کند.
شایع ترین نوع سرطان اولیه کبد، هپاتوسلولار کارسینوما (HCC) است که از سلولهای اصلی کبد نشات میگیرد. سایر انواع کمتر شایع شامل کلانژیوکارسینوما (سرطان مجاری صفراوی)، هپاتوبلاستوما (در کودکان) و آنگیوسارکوم میباشند.
بیشتر بدانید: سرطان حنجره چیست؟ | علائم، مراحل، عوامل و نحوه تشخیص
انواع سرطان کبد
۱. سرطان اولیه کبد:
- هپاتوسلولار کارسینوما (HCC): شایع ترین نوع، بیشتر در افرادی با زمینه بیماری مزمن کبدی مانند سیروز یا هپاتیت دیده میشود.
- کلانژیوکارسینوما: در مجاری صفراوی کبد شکل میگیرد و روندی آهسته ولی تهاجمی دارد.
- هپاتوبلاستوما: نوعی نادر از سرطان کبد است که در کودکان زیر ۳ سال دیده میشود.
- آنگیوسارکوم: تومور نادر و بسیار تهاجمی که از رگهای خونی داخل کبد منشا میگیرد.
۲. سرطان متاستاتیک کبد:
در این حالت، تومور اولیه در جای دیگری از بدن قرار دارد و سلولهای سرطانی از طریق خون یا لنف به کبد منتقل شدند. سرطان روده بزرگ شایع ترین منبع متاستاز به کبد است.
علائم سرطان کبد
علائم سرطان کبد ممکن است در ابتدا مبهم یا بسیار خفیف باشند، اما با پیشرفت بیماری علائم زیر بروز میکنند:
- درد یا احساس سنگینی در قسمت راست بالای شکم
- کاهش وزن ناگهانی و غیرارادی
- بی اشتهایی
- زردی پوست و سفیدی چشم (یرقان)
- تورم شکم به دلیل تجمع مایع (آسیت)
- تهوع و استفراغ
- احساس خستگی و ضعف عمومی
- خارش پوست و تغییر رنگ ادرار و مدفوع
بیشتر بدانید: درمان سرطان مغز استخوان چگونه انجام میشود؟
علل و عوامل خطر سرطان کبد
عوامل متعددی میتوانند زمینه ساز سرطان کبد شوند. این عوامل مهم عبارتند از:
- عفونت مزمن با ویروس هپاتیت B یا C: مهم ترین عامل خطر سرطان کبد در سطح جهان.
- سیروز کبدی: زخمهای مزمن و غیرقابل بازگشت در کبد، چه ناشی از هپاتیت، الکل یا بیماریهای دیگر.
- مصرف بیش از حد الکل: عامل اصلی سیروز در بسیاری از کشورها.
- بیماری کبد چرب غیرالکلی (NAFLD): به خصوص در افراد چاق یا دیابتی.
- آفلاتوکسین: سمی طبیعی که توسط قارچ ها در مواد غذایی مانند بادام زمینی یا ذرت آلوده تولید میشود.
- ژنتیک و سابقه خانوادگی: برخی افراد به صورت ژنتیکی مستعدترند.
روشهای تشخیص سرطان کبد
تشخیص به موقع سرطان کبد نقش حیاتی در موفقیت درمان دارد. ابزارهای تشخیصی عبارتند از:
- آزمایش خون: اندازه گیری سطح آلفافیتوپروتئین (AFP) میتواند نشانهای از سرطان کبد باشد.
- تصویربرداری: سونوگرافی، CT scan و MRI از مهم ترین ابزارها برای شناسایی تومور هستند.
- بیوپسی کبد: نمونه برداری از بافت کبد برای بررسی سلولهای سرطانی.
- الاستوگرافی یا فیبرواسکن: برای بررسی میزان فیبروز و سیروز کبدی استفاده میشود.
بیشتر بدانید: سرطان معده چگونه درمان میشود؟
مراحل پیشرفت سرطان کبد
برای تصمیم گیری در مورد درمان مناسب، سرطان کبد به مراحل مختلف تقسیم میشود:
- مرحله ۱: تومور کوچک و محدود به کبد.
- مرحله ۲: ممکن است چند تومور کوچک وجود داشته باشد.
- مرحله ۳: گسترش به عروق خونی یا غدد لنفاوی.
- مرحله ۴: انتشار به سایر اندامها (متاستاز دوردست).
روشهای درمان سرطان کبد
درمان سرطان کبد به عوامل زیادی وابسته است: مرحله بیماری، وضعیت عمومی سلامت، نوع تومور و… روشهای درمان شامل:
الف) درمان دارویی و غیر جراحی
- شیمی درمانی: در موارد پیشرفته یا برای کاهش اندازه تومور.
- تارگت تراپی: داروهایی مانند سورافنیب که مسیرهای خاص رشد سلولی را هدف قرار میدهند.
- ایمونوتراپی: تقویت سیستم ایمنی برای حمله به سلولهای سرطانی.
ب) درمان های موضعی
- رادیوفرکوئنسی (RFA): تخریب تومور با گرما از طریق امواج رادیویی.
- رادیوتراپی استریوتاکتیک بدن (SBRT) : در رادیوتراپی استریوتاکتیک بدن، چندین پرتو پر انرژی از زوایای مختلف به نقطه خاصی از تومور تابیده میشود.
- مایکروویو ابلیشن (MWA): روش مشابه با استفاده از انرژی مایکروویو.
- تزریق الکل به تومور: مخصوصا در موارد کوچک و غیرقابل جراحی.
- TACE: شیمی درمانی از طریق شریان تغذیه کننده تومور.
پ) جراحی
- برداشتن بخشی از کبد: در صورتی که تومور به اندازه و محل مناسب باشد.
- پیوند کبد: گزینهای برای بیماران با تومورهای محدود و سیروز پیشرفته.
طول عمر بیماران با اطلاع از وجود سرطان کبد
آگاهی قبلی بیماران مبتلا به سرطان کبد بستگی به مرحله بیماری در زمان تشخیص دارد. در مراحل اولیه، با درمان مناسب حتی امکان درمان کامل وجود دارد. اما در مراحل پیشرفته، میانگین بقا ممکن است به چند ماه کاهش یابد.
نرخ بقای ۵ ساله:
- مرحله ۱: حدود ۳۰٪
- مرحله ۲ و ۳: حدود ۱۰-۲۰٪
- مرحله ۴: کمتر از ۱۰٪
پیشگیری از سرطان کبد
پیشگیری همواره بهتر از درمان است. راهکارهای پیشگیرانه شامل:
- واکسیناسیون علیه هپاتیت B
- درمان هپاتیت C با داروهای نوین
- کاهش مصرف الکل
- کنترل وزن، دیابت و چربی خون
- خودداری از مصرف غذاهای مشکوک به آفلاتوکسین
- انجام چکاپ منظم در افراد پرخطر
تفاوت سرطان کبد اولیه و ثانویه
سرطان کبد اولیه از سلولهای خود کبد منشا میگیرد، در حالی که سرطان کبد ثانویه حاصل گسترش تومور از سایر اندامها مانند تومور مغزی میباشد. درمان این دو نوع متفاوت است و در اکثر موارد سرطان ثانویه کبد علائم قبلی بدتری دارد.
سرطان کبد در کودکان
هپاتوبلاستوما شایعترین نوع سرطان کبد در کودکان است. تشخیص زودهنگام، جراحی و شیمی درمانی در این گروه سنی نتایج بهتری نسبت به بزرگسالان به همراه دارد.
تغذیه مناسب برای بیماران مبتلا به سرطان کبد
- مصرف غذاهای سرشار از پروتئین و ویتامین
- پرهیز از غذاهای چرب و فرآوری شده
- نوشیدن آب کافی
- مشورت با متخصص تغذیه
نقش روانشناس در درمان سرطان کبد
سرطان کبد تنها یک بیماری جسمی نیست. اضطراب، افسردگی و ناامیدی میتوانند روند درمان را مختل کنند. حمایت خانواده، حضور در گروههای حمایتی و مشاوره روانشناختی تاثیر مستقیمی بر روند بهبودی دارند.
سوالات متداول:
- آیا سرطان کبد قابل درمان است؟
در مراحل اولیه، بله؛ مخصوصا با جراحی یا پیوند. - آیا سرطان کبد ارثی است؟
در اغلب موارد، خیر. اما عوامل ژنتیکی میتوانند نقش داشته باشند. - آیا واکسن هپاتیت B مانع سرطان کبد میشود؟
بله، واکسیناسیون یکی از بهترین روشهای پیشگیری است.
جمع بندی نهایی
سرطان کبد بیماریای است جدی اما قابل پیشگیری و تا حدی قابل درمان، به ویژه در مراحل ابتدایی. شناخت علائم، توجه به عوامل خطر و مراجعه به موقع به دکتر سمیرا خالدی متخصص رادیوتراپی و انکولوژی نقش مهمی در موفقیت درمان دارد. با پیشرفت روشهای تشخیصی و درمانی، امید به زندگی در بیماران مبتلا به سرطان کبد در حال افزایش است.
