رادیوسرجری استریوتاکتیک (SRS) چیست؟ درمان تومورهای مغزی و عصبی

رادیوسرجری استریوتاکتیک (SRS) یکی از پیشرفته‌ ترین روشهای درمانی است که بدون نیاز به جراحی باز، بسیاری از ضایعات و تومورهای مغز و برخی نواحی دیگر بدن را با دقت بالا درمان می‌ کند. آیا رادیوسرجری به معنای انجام عمل جراحی است یا تنها از پرتوهای متمرکز استفاده می‌ شود؟ این روش به دلیل دقت بالا، آسیب کمتر به بافت‌های سالم و دوره نقاهت کوتاه، به یکی از گزینه‌ های مهم درمانی در پزشکی نوین تبدیل شده است. آشنایی با نحوه انجام، کاربردها، مزایا، عوارض و مراقبت‌ های پس از رادیوسرجری به بیماران کمک می‌ کند تا با آگاهی بیشتری درباره این روش درمانی تصمیم‌ گیری کنند. در ادامه، مهمترین نکات درباره رادیوسرجری را به‌ طور کامل بررسی خواهیم کرد.

رادیو سرجری چیست؟

رادیو سرجری (Radio­surgery) یک روش پیشرفته و غیر تهاجمی برای درمان تومورها، ناهنجاری‌ های عروقی و برخی بیماری‌های مغز و بدن است که در آن از پرتوهای متمرکز و دقیق اشعه برای نابود کردن یا متوقف کردن رشد بافت‌های غیرطبیعی استفاده می‌شود. برخلاف نام آن، رادیوسرجری یک جراحی واقعی نیست؛ زیرا هیچ‌گونه برش یا بخیه‌ای وجود ندارد. واژه جراحی در این اصطلاح به دقت بالای این روش اشاره دارد که مشابه دقت چاقوی جراحی است.

از شناخته‌ شده‌ ترین انواع رادیوسرجری می‌توان به گاما نایف (Gamma Knife) و سایبر نایف (CyberKnife) اشاره کرد که عمدتا برای درمان ضایعات مغزی، تومورهای نخاع و گاهی برخی تومورهای بدن کاربرد دارند. این روش معمولا در یک جلسه یا حداکثر چند جلسه انجام می‌شود و بافت‌های سالم اطراف را تا حد امکان حفظ می‌کند. رادیوسرجری برای بیمارانی که امکان انجام جراحی ندارند یا تومور آن‌ ها در نواحی حساس و غیرقابل دسترس قرار دارد، گزینه‌ای بسیار مناسب است.

رادیوسرجری استریوتاکتیک به چه منظور انجام می‌شود؟

کاربردهای رادیوسرجری استریوتاکتیک بسیار گسترده است و شامل موارد زیر می‌ شود:

مورد	توضیحات
درمان تومورهای مغزی	این روش برای درمان انواع مختلف تومورهای مغزی، از جمله تومورهای خوش‌خیم و بدخیم، استفاده می‌شود و به دلیل دقت بالا برای ضایعات نزدیک به ساختارهای حیاتی مغز مناسب است.
درمان ضایعات مغزی	رادیوسرجری استریوتاکتیک برای درمان ضایعات غیرطبیعی مغز مانند آنژیوم‌های کاورناک، کیست‌ها و برخی ضایعات مشابه کاربرد دارد.
درمان آتروفی مغز	در برخی موارد که آتروفی مغز با درد یا اختلال عملکردی همراه باشد، این روش می‌تواند به کاهش علائم کمک کند.
درمان دردهای مزمن	در بعضی بیماران، از این روش برای کنترل دردهای مزمن ناشی از ضایعات مغزی استفاده می‌شود.
درمان هیدروسفالی	در برخی شرایط، رادیوسرجری استریوتاکتیک برای کمک به درمان هیدروسفالی یا افزایش غیرطبیعی مایع مغزی نخاعی به کار می‌رود.

فواید روش رادیوسرجری استریوتاکتیک

رادیوسرجری استریوتاکتیک روشی غیر تهاجمی برای درمان ضایعات مغزی است که با هدفمندی و دقت بالایی انجام می‌شود.  برخلاف جراحی‌های باز که نیازمند برش‌های گسترده در جمجمه هستند، در این روش بدون ایجاد برش‌های جراحی، از اشعه‌های پرانرژی با شدت کنترل‌ شده برای نابودی سلول‌های سرطانی یا غیرطبیعی استفاده می‌شود.  این دقت و هدفمندی بالا، آسیب به بافت‌های سالم اطراف را به حداقل می‌رساند و منجر به کاهش عوارض جانبی ناشی از جراحی‌های تهاجمی می‌شود. 

با توجه به کم‌ تهاجمی بودن این روش، بیماران به طور معمول به سرعت پس از درمان می‌توانند به فعالیت‌های روزمره خود بازگردند و زمان بستری در بیمارستان نیز به طور چشمگیری کاهش می‌یابد. این عوامل، رادیوسرجری استریوتاکتیک را به عنوان روشی موثر و کم‌خطر برای درمان انواع مختلف ضایعات مغزی مطرح می‌کند.

انواع تکنیک‌ های رادیوسرجری

انواع مختلفی از تکنیک‌ها در رادیوسرجری استریوتاکتیک وجود دارند که در ادامه به توضیح آن‌ها می‌پردازیم:

رادیوسرجری گاما کایف (Gamma Knife)

گاما کایف یکی از شناخته‌ شده‌ ترین تکنیک‌ها در رادیوسرجری استریوتاکتیک است. این سیستم شامل منابع اشعه کبالت-۶۰ است که از زوایای مختلف به تومور یا ناحیه آسیب‌ دیده می‌تابند تا دوز بالایی از تابش را به منطقه هدف بدهند، در حالی که آسیب به بافت‌های اطراف به حداقل می‌رسد. این روش به طور معمول برای درمان تومورهای مغزی، ناهنجاری‌های عروقی، نورالژی تریژمینال و برخی اختلالات عملکردی مغز استفاده می‌شود.

رادیوسرجری استریوتاکتیک با شتاب‌دهنده خطی (Linac)

شتاب‌ دهنده‌های خطی (Linac) که به طور گسترده در پرتو درمانی استفاده می‌شوند، می‌توانند برای رادیوسرجری استریوتاکتیک نیز به کار روند. یکی از مشهورترین سیستم‌ها در این دسته، سیبر کایف (CyberKnife) است. برای درمان تومورهای مغزی، تومورهای نخاعی و سایر بیماری‌ها مانند سرطان ریه یا پروستات کاربرد دارد.

سیبرکایف (CyberKnife)

سیبر کایف یک سیستم رباتیک رادیوسرجری است که از شتاب‌ دهنده خطی برای ارسال تابش دقیق به ناحیه هدف استفاده می‌کند. برخلاف گاما کایف، این سیستم از بازوهای رباتیک برای ارائه انعطاف پذیری در هدف‌گیری و درمان استفاده می‌کند. برای درمان تومورهایی که در نواحی سخت دسترس قرار دارند، مانند تومورهای نزدیک به نخاع یا تومورهایی که در حین تنفس حرکت می‌کنند، بسیار موثر است.

 رادیوسرجری استریوتاکتیک ویژه تومورهای شوانوما (خاص شتاب دهنده خطی)

سیستم‌های شتاب‌ دهنده خطی خاص مانند TrueBeam برای درمان تومورهای شوانوما (یک نوع تومور خوش‌ خیم مغزی) از طریق رادیوسرجری استریوتاکتیک استفاده می‌شوند. این سیستم‌ها تابش پرقدرت و دقیق را از طریق رویکردی غیر تهاجمی ارائه می‌دهند و با استفاده از هدایت تصویری دقیق، تومور را هدف قرار می‌دهند و از آسیب به ساختارهای حساس اطراف، مانند عصب صورت، جلوگیری می‌کنند.

رادیوسرجری استریوتاکتیک تقسیم شده (Fractionated Stereotactic Radiosurgery – FSRS)

در برخی موارد، به جای ارسال تمام تابش در یک جلسه (مانند رادیوسرجری استریوتاکتیک سنتی)، رویکرد تقسیم شده به کار می‌رود و دوز تابش در چند جلسه درمانی پخش می‌شود. برای تومورهای بزرگتر یا زمانی که ارسال یک دوز تابش در یک جلسه خطرناک باشد، استفاده می‌شود.

نحوه انجام رادیوسرجری استریوتاکتیک

رادیوسرجری استریوتاکتیک یک روش دقیق و پیشرفته برای درمان ضایعات مغزی و برخی اختلالات عصبی است که بدون نیاز به جراحی باز انجام می‌ شود. در این روش، پرتوهای متمرکز با دقت بالا به ناحیه هدف تابانده می‌ شوند تا بافت غیرطبیعی تخریب یا کنترل شود. آشنایی با مراحل انجام این روش دید بهتری نسبت به روند درمان و آمادگی بیمار ایجاد می کند.

مرحله	توضیحات
ارزیابی اولیه بیمار	قبل از انجام رادیوسرجری، وضعیت عمومی بیمار، نوع ضایعه و نتایج تصویربرداری توسط پزشک بررسی می‌ شود. این مرحله برای تعیین مناسب بودن بیمار برای درمان اهمیت زیادی دارد.
انجام تصویربرداری دقیق	برای مشخص شدن محل دقیق ضایعه، از روش‌ هایی مانند MRI یا CT اسکن استفاده می‌ شود. این تصاویر به تیم درمان کمک می‌ کند تا ناحیه هدف را با دقت بسیار بالا مشخص کنند.
ثابت نگه داشتن سر یا ناحیه درمان	در طول درمان، برای جلوگیری از حرکت، از فریم مخصوص یا ماسک ثابت‌کننده استفاده می‌ شود. این کار دقت تابش را افزایش می‌ دهد و مانع خطا در هدف‌گیری می‌ شود.
طراحی نقشه درمان	پس از تصویربرداری، پزشک و تیم فیزیک پزشکی مسیر تابش و میزان دقیق اشعه را برنامه‌ریزی می‌ کنند. این مرحله نقش مهمی در اثربخشی درمان و محافظت از بافت سالم اطراف دارد.
انجام تابش هدفمند	در این مرحله، دستگاه رادیوسرجری پرتوها را به‌ صورت متمرکز به ضایعه می‌ تاباند. درمان معمولا بدون درد است و بسته به شرایط بیمار، ممکن است در یک یا چند جلسه انجام شود.
پایش و مراقبت بعد از رادیوسرجری	پس از پایان رادیوسرجری، بیمار از نظر علائم اولیه و وضعیت عمومی بررسی می‌ شود. همچنین پیگیری‌ های بعدی و تصویربرداری کنترلی برای ارزیابی نتیجه درمان انجام خواهد شد.

رادیوسرجری استریوتاکتیک برای چه نواحی استفاده می‌شود؟

• تومورهای مغزی
• ناهنجاری‌های عروقی مغزی (AVM)
• نورالژی تریژمینال
• تومورهای هیپوفیز

• تومورهای نخاعی
• ناهنجاری‌های عروقی نخاعی

• تومورهای سر و گردن
• اختلالات عروقی

• تومورهای ریه
• متاستازهای ریه
• تومورهای پروستات

• تومورهای کبدی
• ناهنجاری‌های عروقی کبد
• تومورهای کلیه
• تومورهای پانکراس

آمادگی لازم برای رادیوسرجری استریوتاکتیک

مراحل آمادگی برای رادیوسرجری استریوتاکتیک شامل ارزیابی دقیق بیمار توسط تیم پزشکی است. ابتدا بیمار تحت آزمایش‌های تصویربرداری مانند MRI یا CT اسکن قرار می‌گیرد تا موقعیت دقیق تومور یا ناحیه هدف مشخص شود. سپس، ممکن است برای ثابت نگه داشتن سر یا بدن، از فریم یا ماسک مخصوص استفاده شود.

در برخی موارد، پزشک برای برنامه‌ ریزی دقیق‌، تابش‌های آزمایشی انجام می‌دهد. همچنین، بیمار باید از نظر وضعیت سلامت عمومی بررسی شود و داروهای خاصی قبل از درمان مصرف نکند. پس از آماده‌سازی، بیمار برای درمان تحت تابش قرار می‌گیرد.

عوارض جانبی رادیوسرجری استریوتاکتیک

رادیوسرجری با وجود دقت بالا و غیرتهاجمی بودن، مانند هر روش درمانی دیگر ممکن است با برخی عوارض همراه باشد. شدت و نوع این عوارض به محل ضایعه، اندازه آن و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. بیشتر عوارض رادیوسرجری خفیف و موقتی هستند، اما آگاهی از آنها برای تصمیم‌ گیری درمانی اهمیت دارد.

• تهوع
• تشنج
• سردرد
• خستگی
• سرگیجه
• تورم مغزی
• تغییرات عصبی موقت
• بی‌ حسی یا ضعف موقت
• ریزش مو در ناحیه درمان
• التهاب بافت اطراف ضایعه

برای درمان سرطان با روش رادیوسرجری استریوتاکتیک چند جلسه لازم است؟

تعداد جلسات رادیوسرجری استریوتاکتیک برای درمان سرطان بستگی به نوع، اندازه، محل تومور و وضعیت کلی بیمار دارد. در بسیاری از موارد، این درمان به‌ صورت یک جلسه‌ای انجام می‌ شود، به‌ ویژه برای تومورهای کوچک و مشخص در مغز. اما برای تومورهای بزرگتر یا در نواحی حساس، ممکن است درمان در قالب چند جلسه (معمولا ۳ تا ۵ جلسه) و به صورت رادیوسرجری تقسیم‌ شده (FSRS) انجام شود تا عوارض جانبی کاهش یابد و ایمنی درمان افزایش پیدا کند. بهترین متخصص رادیوسرجری در تهران بر اساس شرایط خاص هر بیمار، بهترین تعداد جلسات را تعیین می‌کند.

چه کسانی کاندید رادیوسرجری هستند؟

رادیوسرجری یکی از روش‌ های دقیق و پیشرفته درمانی است که برای برخی بیماران به‌ ویژه در ضایعات مغزی، می‌ تواند جایگزین مناسب جراحی باز باشد. انتخاب کاندید مناسب برای این روش به نوع ضایعه، اندازه آن، محل درگیری و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. به همین دلیل، بررسی تخصصی توسط پزشک نقش مهمی در تعیین مناسب بودن رادیوسرجری دارد. به‌ طور کلی کاندیدای مناسب برای رادیوسرجری به شرح زیر است:

• افراد دارای متاستاز مغزی
• بیماران مبتلا به مننژیوم
• افراد دارای نوروم آکوستیک
• افراد مبتلا به نورالژی عصب سه قلو
• بیماران مبتلا به ناهنجاری عروقی مغز
• بیماران مبتلا به تومورهای کوچک مغزی
• افرادی که ضایعه در نواحی حساس مغز دارند
• بیمارانی که به درمان دقیق و غیرتهاجمی نیاز دارند
• بیمارانی که امکان جراحی باز برای آنها پرخطر است
• افرادی که شرایط جسمی مناسبی برای بیهوشی یا جراحی ندارند

هزینه رادیوسرجری

هزینه رادیوسرجری به عوامل مختلفی مانند نوع ضایعه، محل درمان، تعداد جلسات، تجهیزات مورد استفاده و تخصص تیم درمان بستگی دارد. در واقع، نمیتوان برای همه بیماران یک رقم ثابت در نظر گرفت زیرا شرایط هر فرد متفاوت است. همچنین مرکز درمانی و فناوری به‌کاررفته در انجام رادیوسرجری نیز بر قیمت نهایی تاثیر دارد. برای اطلاع دقیق از هزینه رادیوسرجری، لازم است بیمار پس از بررسی‌ های تخصصی و تصویربرداری، توسط پزشک ارزیابی شود. به همین دلیل، بهترین راه برای دریافت برآورد دقیق، مشاوره با مرکز تخصصی رادیوسرجری است.

بهترین متخصص رادیوسرجری در تهران کیست؟

دکتر سمیرا خالدی متخصص رادیوتراپی و انکولوژی(درمانگر انواع سرطان)، از پیشگامان درمان سرطان با استفاده از روش‌های پیشرفته رادیوسرجری استریوتاکتیک در تهران محسوب می‌شوند. دکتر خالدی جزو معدود متخصصانی هستند که تمامی تکنیک‌های پیشرفته رادیوتراپی مانند IMRT، SBRT، SRS، VMAT و براکی‌تراپی را در کنار هم ارائه می‌دهند. ایشان همچنین در زمینه شیمی درمانی و درمان انواع سرطان‌ها، به‌ویژه تومورهای مغز، پستان و گوارش، تخصص دارند.

نتیجه گیری

با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، رادیوسرجری یکی از روش‌ های پیشرفته و دقیق درمانی است که بدون نیاز به جراحی باز، امکان درمان بسیاری از ضایعات مغزی را فراهم می‌ کند. این روش به دلیل غیرتهاجمی بودن، دقت بالا و کاهش آسیب به بافت‌ های سالم، مورد توجه بسیاری از پزشکان و بیماران قرار گرفته است. رادیوسرجری در درمان تومورها، ضایعات عروقی و برخی اختلالات عصبی نقش موثری دارد. البته انتخاب این روش باید بر اساس نوع بیماری، محل ضایعه و نظر پزشک متخصص انجام شود. آگاهی از مزایا، عوارض و مراحل انجام رادیوسرجری به تصمیم‌ گیری بهتر بیمار کمک می‌ کند.