گلیوم عصب اپتیک یکی از تومورهای نادر اما مهم سیستم عصبی است که مستقیما عصب بینایی را درگیر میکند و میتواند بینایی فرد را تهدید کند. این تومور بیشتر در کودکان دیده میشود و اگرچه رشد آهستهای دارد، اما به دلیل قرار گرفتن در مسیر اصلی انتقال اطلاعات بینایی، حتی کوچکترین تغییر آن نیز ممکن است به کاهش دید یا نابینایی منجر شود. اهمیت شناخت این بیماری زمانی بیشتر میشود که بدانیم در بسیاری از موارد بهصورت خاموش و تدریجی پیشرفت میکند و تنها با آگاهی از علائم اولیه میتوان از آسیبهای جدی جلوگیری کرد. در این مقاله بهطور کامل از تعریف و علائم گلیوم عصب اپتیک گرفته تا روشهای تشخیص، درمان و مراقبت از بیماران، همه موارد بهصورت توضیحی و قابلفهم بررسی خواهد شد.
گلیوم عصب اپتیک چیست؟
گلیوم عصب اپتیک نوعی تومور مغزی است که از سلولهای گلیال اطراف عصب بینایی منشأ میگیرد. این عصب وظیفه دارد پیامهای تصویری را از شبکیه چشم به مغز منتقل کند، بنابراین هرگونه توده یا فشار روی آن، مستقیماً بینایی را تحت تأثیر قرار میدهد. گرچه این تومور خوشخیم و با رشد آهسته است، اما در صورت پیشرفت میتواند موجب کاهش دید یا حتی نابینایی دائمی شود. گلیوم عصب اپتیک بیشتر در کودکان زیر ۱۰ سال دیده میشود و در بسیاری از موارد با بیماری ژنتیکی نوروفیبروماتوز نوع ۱ همراه است.
عصب اپتیک چه نقشی در بینایی دارد؟
عصب اپتیک مانند یک کابل ارتباطی میان چشم و مغز عمل میکند. اطلاعات نوری پس از عبور از شبکیه، توسط این عصب به مغز ارسال میشوند و در قشر بینایی مغز تفسیر خواهند شد. اگر این مسیر ارتباطی دچار آسیب، فشار یا التهاب شود، مغز نمیتواند تصویر واضحی از محیط دریافت کند. به همین دلیل، هر تومور در این مسیر حتی اگر کوچک باشد، اهمیت درمانی و تشخیصی بسیار زیادی دارد.
علائم گلیوم عصب اپتیک
در مراحل ابتدایی و علائم اولیه این بیماری، علائم ممکن است خفیف و تدریجی باشند، به همین دلیل تشخیص بیماری اغلب با تاخیر انجام میگیرد. مهم ترین نشانهها عبارتاند از:
- کاهش بینایی یا تاری دید به صورت تدریجی
- تنگ شدن میدان دید یا از دست رفتن دید محیطی
- لوچی چشم یا انحراف چشمها
- حرکات غیرارادی چشم (نیستاگموس)
کودک ممکن است اشیا را به چشم خود نزدیک کند یا هنگام بازی با دقت دنبال اجسام نکند، که میتواند نشانه کاهش دید باشد.
علائم پیشرفته
در صورتی که تومور رشد کند و درمان صورت نگیرد، علائم شدیدتر ظاهر میشوند:
- بیرونزدگی چشم (اگزوفتالمی) به دلیل فشار تومور
- نابینایی یکطرفه یا دوطرفه
- سردردهای مداوم، تهوع و استفراغ در صورت فشار به مغز
- اختلالات هورمونی مانند چاقی ناگهانی، بلوغ زودرس یا اختلال رشد به علت درگیری هیپوتالاموس و هیپوفیز
عوامل خطر آفرینی گلیوم عصب اپتیک
دلایل و عوامل خطر گلیوم عصب اپتیک بیشتر به عوامل ژنتیکی، سن و برخی بیماریهای زمینهای مانند نوروفیبروماتوز نوع ۱ مرتبط است و شناخت آنها به درک بهتر و پیشگیری از پیشرفت بیماری کمک میکند.
نوروفیبروماتوز نوع ۱
این بیماری ژنتیکی شایعترین علت بروز گلیوم عصب اپتیک است. حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد افراد مبتلا به NF1 ممکن است این تومور را تجربه کنند.
ژنتیک خانوادگی
وجود سابقه تومورهای مغزی یا اختلالات ژنتیکی در خانواده، میتواند احتمال ابتلا را افزایش دهد.
سن بیمار
این تومور بیشتر در کودکان و بهخصوص در سنین ۵ تا ۱۰ سال مشاهده میشود، هرچند در بزرگسالان نیز بهندرت ممکن است بروز کند.
جنسیت
برخی مطالعات نشان دادهاند که این بیماری در دختران اندکی بیشتر دیده میشود، اما اختلاف قابل توجهی وجود ندارد.
بیشتر بخوانید: تومور کوردوما چیست؟
نحوه تشخیص گلیوم عصب اپتیک
تشخیص دقیق و بهموقع نقش بسیار مهمی در جلوگیری از نابینایی یا گسترش تومور دارد. روند تشخیص شامل مراحل زیر است:
معاینه بینایی و عصبی
پزشک بینایی، میدان دید، حرکات چشم و واکنش مردمک به نور را بررسی میکند. در کودکان خردسال، والدین ممکن است متوجه نشانههایی مانند لوچی یا نزدیک کردن وسایل به چشم شوند.
تصویربرداری MRI
مهمترین ابزار تشخیص گلیوم عصب اپتیک است. MRI بدون استفاده از اشعه مضر، تصویر دقیقی از عصب بینایی و محل تومور ارائه میدهد و میتواند میزان درگیری با مغز یا کیاسم بینایی را مشخص کند.
سی تی اسکن
در مواردی که MRI قابل انجام نباشد یا برای بررسی ساختار استخوانی اطراف چشم استفاده میشود، اما به دلیل وجود اشعه کمتر توصیه میگردد.
آزمایشهای خونی و هورمونی
اگر تومور به نواحی هیپوفیز یا هیپوتالاموس نزدیک باشد، ممکن است باعث اختلالات هورمونی شود. در این شرایط آزمایش خون برای بررسی سطح هورمونها انجام میشود.
بیوپسی
نمونه برداری از تومور تنها در شرایط خاص انجام میشود؛ زمانی که پزشک به تومور دیگری مشکوک باشد یا نتایج تصویربرداری واضح نباشد.
روشهای درمان گلیوم عصب اپتیک
انتخاب نوع درمان به سن بیمار، اندازه تومور، سرعت رشد و میزان تأثیر آن بر بینایی بستگی دارد.
پیگیری چکاپ های منظم
اگر تومور کوچک باشد و علائم قابل توجهی ایجاد نکند، پزشک تنها بیمار را تحت نظر قرار میدهد. در این روش، هر ۳ تا ۶ ماه MRI و معاینات بینایی انجام میشود تا هرگونه تغییر سریعا شناسایی شود.
شیمی درمانی
اولین خط درمان در کودکان محسوب میشود، بهخصوص هنگامی که تومور در حال رشد است. داروهایی مانند وینکریستین و کاربوپلاتین برای توقف رشد تومور استفاده میشوند. هدف اصلی شیمی درمانی حفظ بینایی و جلوگیری از پیشرفت تومور است، نه لزوما حذف کامل آن.
جراحی تومور چشم
جراحی در شرایطی انجام میشود که تومور باعث درد شدید، فشار زیاد، نابینایی کامل یا تغییر شکل چشم شده باشد. با این حال، اگر تومور به کیاسم بینایی یا مغز نزدیک باشد، جراحی خطر آسیب بیشتر را در پی دارد. به همین دلیل تصمیمگیری برای عمل بسیار دقیق انجام میشود.
پرتودرمانی
پرتودرمانی در کودکان کمتر مورد استفاده قرار میگیرد؛ زیرا ممکن است بر رشد مغز تاثیر بگذارد یا باعث بروز تومورهای ثانویه شود. در نوجوانان یا بزرگسالان و در موارد مقاوم به شیمیدرمانی میتوان از آن استفاده کرد.
بیشتر بخوانید: شوانوم عصب شنوایی از تشخیص تا درمان
عوارض بیماری گلیوم عصب اپتیک چیست؟
- کاهش دائمی یا شدید بینایی
- مشکلات هورمونی مانند اختلال رشد، ناباروری یا چاقی شدید
- افزایش فشار داخل جمجمه و هیدروسفالی
- عوارض درمان مانند خستگی، تهوع، ریزش مو یا مشکلات یادگیری و تمرکز
خلاصه مطالب …
گلیوم عصب اپتیک توموری است که اگرچه اغلب خوشخیم است اما بهدلیل موقعیت حساسش میتواند بینایی را تهدید کند. شناخت علائم اولیه، مراجعه بهموقع به پزشک، انجام MRI و انتخاب صحیح روش درمان از اهمیت زیادی برخوردار است. اگر مدیریت بیماری بهدرستی انجام شود، میتوان کیفیت زندگی و بینایی بیمار را تا حد زیادی حفظ کرد.
سوالات متداول:
گلیوم عصب اپتیک توموری است که روی عصب بینایی یا نزدیک کیاسم بینایی رشد میکند و باعث اختلال در بینایی میشود. این تومور اغلب خوشخیم است اما بهدلیل محل حساسش میتواند آسیب جدی ایجاد کند. بیشترین شیوع آن در کودکان ۵ تا ۱۰ سال است و در بزرگسالان بسیار نادر میباشد. در برخی موارد با بیماری نوروفیبروماتوز نوع ۱ همراه است.
اگر بیماری دیر تشخیص داده شود یا تومور به سرعت رشد کند، میتواند باعث نابینایی دائمی شود. اما در بسیاری از موارد، با تشخیص زودهنگام و شروع درمان مناسب، میتوان بینایی را تا حدی حفظ کرد یا از پیشرفت آسیب جلوگیری نمود. میزان تخریب دید بستگی به محل تومور، اندازه آن و پاسخ به درمان دارد.
خیر، بسیاری از بیماران نیازی به جراحی ندارند. چون تومور در مسیر حساسی قرار دارد و جراحی میتواند باعث نابینایی یا آسیب مغزی شود، اغلب پزشکان ابتدا از شیمیدرمانی یا نظارت دورهای استفاده میکنند. جراحی زمانی انجام میشود که تومور باعث درد شدید، فشار، بزرگ شدن چشم یا نابینایی کامل شده باشد.
در اغلب موارد هدف از درمان، کنترل رشد تومور و حفظ بینایی است، نه از بین بردن کامل آن. برخی تومورها پس از درمان پایدار میمانند و دیگر پیشرفت نمیکنند. در بیماران مبتلا به نوروفیبروماتوز نوع ۱، ممکن است تومور حتی بدون درمان هم رشد نکند یا خودبهخود متوقف شود.
