گلیوبلاستوم مولتی فرم، که به اختصار GBM نامیده میشود، یکی از بدخیمترین تومورهای اولیه مغز در بزرگسالان است. این تومور از سلولهای گلیال (بهویژه آستروسیتها) منشأ میگیرد و به عنوان آستروسیتوم درجه ۴ طبق طبقه بندی سازمان جهانی بهداشت (WHO) شناخته میشود. ویژگی بارز گلیوبلاستوم رشد بسیار سریع، نفوذ به بافتهای سالم مغز و مقاومت در برابر درمانهای رایج است. برخلاف برخی تومورهای مغزی دیگر، گلیوبلاستوم قابل درمان قطعی نیست و هدف از درمان، افزایش طول عمر و بهبود کیفیت زندگی بیمار است.
اپیدمیولوژی گلیوبلاستوم
گلیوبلاستوم شایعترین تومور بدخیم سیستم عصبی مرکزی در بزرگسالان محسوب میشود. حدود ۱۵ درصد از کل تومورهای مغزی اولیه و نزدیک به نیمی از آستروسیتومهای بدخیم را شامل میشود.
بیشترین میزان بروز آن در افراد میانسال تا سالمند (۴۵ تا ۷۰ سال) مشاهده میشود و در مردان اندکی بیشتر از زنان است.
هرچند بروز این بیماری در کودکان بسیار نادر است، اما در صورت وقوع، رفتار تهاجمیتری دارد.
بیشتر بدانید: اپاندیموم گرید ۳
علت و عوامل بروز خطر گلیوبلاستوم
علت دقیق بروز گلیوبلاستوم هنوز مشخص نیست، اما پژوهشها نشان میدهند ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی و سلولی در آن نقش دارد.
تغییرات ژنتیکی و مولکولی: در بسیاری از بیماران، جهش در ژنهایی مانند TP53، EGFR، PTEN، IDH و MDM2 دیده میشود. این جهشها باعث میشوند سلولها بدون کنترل تقسیم شوند و به مرحله تومورزایی برسند.
سندرمهای ارثی: برخی سندرمهای نادر مانند نوروفیبروماتوز نوع ۱، سندرم لی-فرامنی و تورکات، خطر بروز گلیوبلاستوم را افزایش میدهند.
افزایش سن: با افزایش سن، توانایی سلولها برای ترمیم آسیبهای DNA کاهش مییابد و احتمال جهشهای سرطانی بیشتر میشود.
قرار گرفتن در معرض پرتو: افرادی که به دلایل درمانی یا شغلی در معرض پرتوهای یونیزان قرار گرفتهاند، در معرض خطر بالاتری هستند.
سیستم ایمنی ضعیف: افراد دارای نقص ایمنی، مانند بیماران پیوندی یا مبتلایان به HIV، ممکن است بیشتر در معرض تومورهای مغزی باشند.
بیشتر بدانید: اپاندیموم گرید ۲ مغز
انواع گلیوبلاستوم
گلیوبلاستوم بر اساس منشأ و ویژگیهای مولکولی به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
گلیوبلاستوم اولیه
این نوع، مستقیما از سلولهای گلیال طبیعی ایجاد میشود و در افراد بالای ۵۰ سال دیده میشود. رشد آن بسیار سریع است و ظرف چند هفته یا ماه باعث بروز علائم شدید میشود. از نظر ژنتیکی، با جهش در ژن EGFR و از دست رفتن عملکرد PTEN همراه است.
گلیوبلاستوم ثانویه
از آستروسیتومهای درجه پایینتر (مثل آستروسیتوم درجه ۲ یا ۳) به وجود میآید و بیشتر در افراد جوان دیده میشود. سرعت پیشرفت آن کمتر از نوع اولیه است و اغلب دارای جهش در ژن TP53 و IDH1 است.
شناخت نوع گلیوبلاستوم برای پزشک اهمیت دارد، چون پاسخ به درمان و پیشآگهی در هر نوع متفاوت است.
مراحل پیشرفت بیماری
گلیوبلاستوم در چهارچوب مشخصی پیشرفت میکند، هرچند این مراحل مانند سرطانهای دیگر (مرحله ۱ تا ۴) رسمی نیستند. روند پیشرفت شامل مراحل زیر است:
- مرحله اولیه: در این مرحله تومور در بخشی از مغز شروع به رشد میکند. بیمار ممکن است فقط دچار سردردهای خفیف، بیحوصلگی یا تغییرات جزئی در تمرکز شود.
- مرحله رشد و نفوذ: سلولهای تومور به بافتهای اطراف مغز نفوذ میکنند. علائمی مثل تشنج، ضعف اندامها، تغییر گفتار و اختلال بینایی ظاهر میشود.
- مرحله پیشرفته: در این مرحله، حجم تومور زیاد شده و باعث افزایش فشار داخل جمجمه میشود. بیمار ممکن است دچار تهوع، استفراغ، کاهش سطح هوشیاری و حتی کما شود.
به همین دلیل، تشخیص زودهنگام بیماری نقش حیاتی در کنترل آن دارد.
بیشتر بدانید: میکسو پاپیلاری اپاندیمومای نخاع
علائم بالینی گلیوبلاستوم
علائم گلیوبلاستوم به محل تومور در مغز بستگی دارد، اما در بیشتر بیماران علائم زیر مشاهده میشود:
- سردرد مزمن و مقاوم به دارو
- تشنج
- اختلالات شناختی و رفتاری
- ضعف اندامها
- اختلال بینایی و گفتار
- تهوع و استفراغ
در مجموع، هرگونه تغییر ناگهانی در رفتار، بینایی یا قدرت اندامها باید جدی گرفته شود و بیمار تحت بررسی دقیق مغزی قرار گیرد.
روشهای تشخیص گلیوبلاستوم
تشخیص این تومور نیاز به بررسی چندمرحلهای دارد:
تصویربرداری MRI با تزریق گادولینیوم دقیقترین روش برای تشخیص تومورهای مغزی است. در گلیوبلاستوم، ضایعهای با مرکز نکروتیک و حاشیه نامنظم دیده میشود که پس از تزریق ماده حاجب، ناحیه حاشیهای آن بهوضوح دیده میشود. سیتی اسکن (CT) در مواقع اورژانسی، برای بررسی وجود خونریزی یا ادم مغزی مفید است.
بیوپسی (نمونهبرداری) برای تایید نهایی تشخیص انجام میشود. با بررسی بافت در زیر میکروسکوپ، سلولهای توموری با آناپلازی بالا، نکروز مرکزی و پرولیفراسیون عروقی مشاهده میشوند. آزمایشهای ژنتیکی و مولکولی برای بررسی جهش IDH، متیلاسیون MGMT و بیان EGFR به تعیین نوع و پیشبینی پاسخ به درمان کمک میکند.
روشهای درمان گلیوبلاستوم
درمان گلیوبلاستوم ترکیبی از جراحی، پرتودرمانی و دارو درمانی است. هدف از درمان، کنترل رشد تومور و افزایش طول عمر بیمار است.
جراحی مغز
اولین و مهم ترین مرحله درمان است. جراح سعی میکند بیشترین حجم ممکن از تومور را بدون آسیب به عملکرد حیاتی مغز بردارد. استفاده از تکنولوژیهای تصویربرداری حین عمل و نقشه برداری عملکرد مغز دقت عمل را افزایش میدهد.
پرتودرمانی
پس از جراحی، پرتودرمانی پرانرژی برای از بین بردن سلولهای باقی مانده توموری استفاده میشود و عمدتا در طی ۶ هفته و در چندین جلسه انجام میشود.
شیمی درمانی
داروی تموزولوماید (Temozolomide) پرکاربردترین داروی شیمی درمانی برای GBM است که همزمان با پرتودرمانی یا پس از آن تجویز میشود. این دارو با مهار تکثیر DNA سلولهای سرطانی، سرعت رشد آنها را کاهش میدهد.
درمانهای هدفمند
داروهایی مانند بواسیزوماب (Bevacizumab) برای مهار ساخت رگهای خونی جدید در تومور استفاده میشوند. این روش میتواند رشد تومور را آهستهتر کند و تورم مغزی را کاهش دهد.
درمانهای نوین و ترکیبی
روشهایی مانند ایمونوتراپی (تحریک سیستم ایمنی بدن علیه سلولهای سرطانی)، واکسنهای شخصیسازیشده توموری و ژنتراپی در حال بررسی هستند و امید میرود در آینده به درمان مؤثرتر منجر شوند.
بیشتر بدانید: رادیوتراپی سه بعدی (3D-CRT)
عوارض عدم درمان بیماری گلیوبلاستوم
اگر گلیوبلاستوم درمان نشود، بهسرعت پیشرفت میکند و عوارض خطرناکی به دنبال دارد:
- افزایش شدید فشار داخل جمجمه و سردردهای مقاوم
- تشنجهای مکرر و کنترلنشده
- فلج اندامها یا اختلالات حسی
- کاهش سطح هوشیاری و نهایتا کما
- مرگ زودرس به علت گسترش سریع تومور
از این رو، تشخیص و آغاز درمان در مراحل اولیه اهمیت حیاتی دارد.
خلاصه مطالب …
گلیوبلاستوم مولتی فرم یک تومور مغزی بسیار تهاجمی است که درمان آن دشوار ولی امکان کنترل نسبی آن وجود دارد. این بیماری با سردرد، تشنج و تغییرات شناختی بروز میکند و از طریق MRI و بیوپسی تشخیص داده میشود. ترکیب جراحی، پرتودرمانی و شیمی درمانی بهترین روش برای کنترل بیماری محسوب میشود. شناخت نوع تومور، بررسیهای ژنتیکی و شروع درمان به موقع توسط پزشک متخصص رادیوتراپی و انکولوژی دکتر سمیرا خالدی میتواند در افزایش طول عمر و بهبود کیفیت زندگی بیماران نقش بسیار موثری ایفا کند.
