انواع متاستاز به مغز یکی از مهمترین موضوعات در نوروانکولوژی است، چون متاستازهای مغزی شایعترین تومورهای داخل جمجمه در بزرگسالان محسوب میشوند و در ۱۰ تا ۴۰ درصد بیماران مبتلا به سرطانهای جامد طی مسیر بیماری رخ میدهند. شناخت انواع مختلف این متاستازها کمک میکند پزشکان بتوانند علائم را سریعتر تشخیص دهند، روشهای تصویربرداری مناسب را انتخاب کنند و درمان را متناسب با الگوی درگیری مغز تنظیم نمایند. در این مقاله، انواع متاستاز مغزی را بر اساس محل درگیری، الگوی پخش، و منبع سرطان اولیه توضیح میدهیم و تفاوتهای بالینی و درمانی هر نوع را مرور میکنیم.
متاستاز مغزی چیست و چرا طبقهبندی آن مهم است؟
متاستاز مغزی زمانی رخ میدهد که سلولهای سرطانی از یک تومور اولیه در نقطهای خارج از مغز جدا شوند و از طریق خون، مایع مغزینخاعی یا مسیرهای بافتی به سیستم عصبی مرکزی برسند و در آنجا رشد کنند. این ضایعات میتوانند در بافت مغز، پردههای مغزی یا حتی استخوان جمجمه ایجاد شوند. طبقهبندی متاستازها فقط یک کار نظری نیست؛ چون محل و الگوی پخش، بهطور مستقیم نوع درمان (مثلا جراحی، رادیوتراپی موضعی یا درمان کلمحور) و پیشآگهی را تعیین میکند.
بیشتر بدانید: کیست آراکنوئید مغز
مسیرهای گسترش سرطان به مغز
بیشتر متاستازهای مغزی از راه خون به مغز میرسند؛ سلولهای تومور از مویرگها عبور کرده و در ماده خاکستری-سفید یا نواحی با جریان خون بالا لانهگزینی میکنند. در نوعی دیگر، سلولها وارد فضای مایع مغزینخاعی شده و روی پردههای نرم مغز پخش میشوند که همان متاستاز لپتومننژیال است. همچنین گاهی تومور از استخوانهای جمجمه یا دورا بهطور مستقیم به داخل جمجمه نفوذ میکند و متاستاز دورال/پاچیمننژیال میسازد.
طبقهبندی بر اساس محل درگیری
انواع متاستاز مغزی را بر اساس محل دقیق درگیری در سیستم عصبی مرکزی دستهبندی میکنیم. چون هر ناحیه (بافت مغز، پردهها، استخوان جمجمه یا بطنها) الگوی علائم و درمان متفاوتی دارد، این تقسیمبندی برای تصمیمگیری بالینی بسیار مهم است.
1) متاستاز پارانشیمی
شایعترین نوع متاستاز مغزی است و در خود بافت مغز ایجاد میشود. این ضایعات معمولاً در مرز ماده خاکستری و سفید یا در نواحی عمیقتر مثل مخچه دیده میشوند و اغلب بهصورت تودههای گرد با ادم اطراف ظاهر میشوند. از نظر بالینی، علائم آن وابسته به محل توده است: سردرد، تشنج، ضعف اندام، اختلالات گفتار یا تعادل از یافتههای مهم هستند. این نوع بیشترین پاسخ را به درمانهای موضعی مثل جراحی یا رادیوسرجری دارد، بهخصوص اگر تعداد ضایعات کم باشد.
2) متاستاز لپتومننژیال
در این حالت سلولهای سرطانی در فضای زیرعنکبوتیه و روی پردههای نرم مغز (پیا و آراکنوئید) پخش میشوند و همراه مایع مغزینخاعی در کل محور مغز-نخاع گردش میکنند. بنابراین برخلاف نوع پارانشیمی که تودههای جداگانه میسازد، LMD بیشتر یک بیماری منتشر است. علائم میتواند چندکانونی باشد؛ مثل سردرد مقاوم، سفتی گردن، دوبینی، اختلال شنوایی، ضعف یا بیحسی پراکنده و علائم ریشههای عصبی. تشخیص با MRI با کنتراست و گاهی بررسی سیتولوژی CSF انجام میشود و درمان آن اغلب ترکیبی از رادیوتراپی هدفمند و درمانهای سیستمیک/داخلنخاعی است.
3) متاستاز دورال یا پاچیمننژیال
این نوع در لایه سختشامه (دورا) یا سطح داخلی جمجمه رخ میدهد. گاهی حاصل پخش خونی است و گاهی از متاستاز استخوان جمجمه به دورا نفوذ میکند. ظاهر آن ممکن است شبیه مننژیوم باشد و با درد موضعی، علائم فشاری یا تشنج خودش را نشان دهد. چون دورا خارج از سد خونی–مغزی قرار دارد، پاسخ به بعضی درمانهای سیستمیک میتواند بهتر از درگیری پارانشیمی باشد.
4) متاستاز استخوان جمجمه و اپیدورال
گاهی سرطان ابتدا به استخوانهای کالواریا یا قاعده جمجمه میرسد و سپس باعث درد استخوانی، تورم موضعی یا درگیری اپیدورال و فشار بر مغز میشود. این متاستازها میتوانند مقدمهای برای متاستاز دورال باشند. مسیرهای انتشار از کانالهای عروقی استخوان و مجاورت دورا توضیح داده میشود.
5) متاستاز داخلبطنی یا کوروئیدپلکسوس
نوعی نادر است که در سیستم بطنی یا شبکه کوروئیدپلکسوس رخ میدهد. این فرم میتواند باعث انسداد مسیر CSF و هیدروسفالی شود، بنابراین بیمار با سردرد شدید، تهوع، استفراغ و کاهش سطح هوشیاری مراجعه میکند. در برخی سرطانها مثل کارسینوم کلیه یا ملانوما احتمال این الگو بیشتر است.
طبقهبندی بر اساس تعداد و الگوی ضایعات
طبقه بندی متاستازهای مغزی بر اساس تعداد و الگوی ضایعات کمک میکند شدت بیماری و مسیر درمان دقیقتر مشخص شود. اینکه ضایعهها تک کانونی هستند یا چندکانونی، محدودند یا منتشر، روی انتخاب روشهایی مثل جراحی، رادیوسرجری یا رادیوتراپی کل مغز و همچنین پیشآگهی بیمار اثر مستقیم دارد.
متاستاز منفرد
یک ضایعه در مغز دیده میشود. در این حالت، اگر وضعیت عمومی بیمار خوب باشد، جراحی یا رادیوسرجری میتواند کنترل بالایی ایجاد کند.
الیگومتاستاز
اصولا این نوع به ۲ تا ۴ ضایعه محدود گفته میشود. این گروه هم اغلب با درمان موضعی چندکانونی (مثلاً گامانایف یا SRS) بهتر کنترل میشوند و گاهی بقای طولانیتری دارند.
متاستاز متعدد
وقتی ضایعات زیاد و در نواحی مختلف مغز هستند. این وضعیت نشاندهنده بار توموری بالاتر است و بیشتر به درمانهای سیستمیک همراه با رادیوتراپی کلمغز یا رژیمهای ترکیبی نیاز دارد.
الگوی میلیاری یا منتشر ریزکانونی
تعداد بسیار زیادی کانونهای کوچک در MRI دیده میشود. این فرم کمتر برای جراحی مناسب است و بیشتر با درمان سیستمیک و رادیوتراپی کنترل میشود. اهمیتش در این است که ممکن است با عفونتهای منتشر یا بیماریهای التهابی اشتباه شود و نیاز به دقت تشخیصی دارد.
بیشتر بدانید: لنفوم مغز چیست؟
شایعترین سرطانهای اولیه مستعد متاستاز مغزی
- سرطان ریه شایع ترین منبع متاستاز مغزی در بزرگسالان است؛ که هم نوع سلول کوچک و هم غیرسلول کوچک استعداد بالایی دارند.
- برای سرطان پستان مخصوصا در زیرگروههای HER2-مثبت و سهگانه منفی، شیوع متاستاز مغزی بیشتر است.
- ملانوما به توموری گفته میشود که با تمایل زیاد به پخش خونی و ایجاد متاستازهای متعدد و گاهی خونریزی دهنده.
- سرطان کلیه (RCC) میتواند متاستازهای خونریزی دهنده و گاهی داخل بطنی ایجاد کند.
- سرطان کولورکتال و سایر تومورهای گوارشی دارای شیوع کمتر از موارد بالا هستند، ولی در مراحل پیشرفته دیده میشود.
تفاوت متاستاز مغزی با تومورهای اولیه مغز
تومورهای اولیه از خود بافت مغز یا سلولهای حمایتی آن منشأ میگیرند (مثل گلیوما)، اما متاستازها از بیرون مغز آمدهاند. متاستازها چندکانونیاند، مرز نسبتا واضحتری دارند، ادم اطرافشان زیاد است و در تصویربرداری اغلب در محلهای خاصی مثل محل اتصال ماده خاکستری و سفید دیده میشوند. این تفاوتها در MRI و نیز در برنامه درمانی نقش کلیدی دارد.
تظاهرات بالینی هر نوع متاستاز
نوع پارانشیمی بیشتر با علائم کانونی (مثل ضعف یک سمت بدن)، تشنج یا افزایش فشار داخل جمجمه بروز میکند. در مقابل، نوع لپتومننژیال به دلیل درگیری منتشر میتواند علائم متغیر و چندگانه ایجاد کند؛ از اختلال اعصاب جمجمهای گرفته تا علائم ریشههای نخاعی و تغییرات شناختی. متاستاز دورال و استخوان جمجمه غالباً درد موضعی یا علائم فشاری و گاهی تشنج دارند. شناسایی الگوی علائم میتواند پزشک را به سمت نوع درگیری هدایت کند، هرچند تأیید نهایی با تصویربرداری است.
روشهای تشخیص
استاندارد طلایی تشخیص، MRI مغز با تزریق کنتراست است که میتواند هم تودههای پارانشیمی و هم درگیری لپتومننژیال یا دورال را نشان دهد. در موارد LMD، گاهی بررسی مایع مغزینخاعی برای یافتن سلولهای بدخیم لازم میشود، چون ممکن است MRI در مراحل اولیه منفی باشد. همچنین برای تعیین منشأ اولیه یا ارزیابی گستردگی، CT/PET و بررسیهای سیستمیک انجام میشود.
بیشتر بدانید: تومورهای ژرمینوما و نانژرمینوما در مغز
اصول درمان متناسب با انواع متاستاز
درمان وابسته به نوع، تعداد ضایعات، وضعیت عمومی بیمار و نوع سرطان اولیه است. در متاستاز پارانشیمی منفرد یا الیگومتاستاز، جراحی و رادیوسرجری نتایج خوبی دارند. در متاستاز متعدد، ترکیب درمان سیستمیک (شیمی درمانی، درمان هدفمند یا ایمنی درمانی) با رادیوتراپی کل مغز یا روشهای موضعی بهکار میرود. درگیری لپتومننژیال نیازمند درمان کلمحور است، چون بیماری در CSF منتشر است و درمانهای صرفا موضعی کافی نیستند.
خلاصه مطالب…
انواع متاستاز به مغز را میتوان از سه منظر اصلی دید: محل درگیری (پارانشیمی، لپتومننژیال، دورال، استخوانی و داخلبطنی)، الگوی پخش و تعداد ضایعات (منفرد تا منتشر میلیاری)، و منشأ تومور اولیه. هرکدام از این انواع، علائم، روش تشخیص و مسیر درمانی ویژه خود را دارند و به همین دلیل شناخت دقیقشان برای مدیریت بالینی ضروری است. این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی و علمی نوشته شده و جایگزین نظر پزشک نیست؛ اگر علائمی مرتبط یا سابقه سرطان دارید، حتماً ارزیابی تخصصی ضروری است.
