مننژیوم آتیپیک یا گرید دو (Atypical Meningioma) یکی از انواع تومورهای سیستم عصبی مرکزی است که از سلولهای پرده مننژ (پرده پوشاننده مغز و نخاع) منشأ میگیرد. در طبقه بندی سازمان جهانی بهداشت (WHO)، این تومور بین گرید ۱ (خوش خیم) و گرید ۳ (بدخیم یا آناپلاستیک) قرار میگیرد. همین جایگاه میانی سبب میشود که مننژیوم گرید دو از نظر رشد، احتمال عود و رفتار بیولوژیک، تهاجمی تر از گرید ۱ ولی کم خطرتر از گرید ۳ باشد.
براساس مطالعات مختلف، حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد مننژیومها در دسته آتیپیک قرار میگیرند و این عدد نشان دهنده شیوع به نسبت بالای آن در میان بیماران است. به همین دلیل، شناخت ویژگیهای پاتولوژیک، روشهای تشخیص و درمانهای موثر برای این تومور اهمیت زیادی دارد.
معیارهای پاتولوژیک در مننژیوم آتیپیک
پاتولوژی نقشی کلیدی در تشخیص این نوع تومور دارد. طبق نسخه ۲۰۲۱ طبقه بندی WHO، معیارهای زیر برای گرید ۲ در نظر گرفته میشود:
- شمارش ۴ تا ۱۹ میتوز در هر ۱۰ میدان پرقدرت میکروسکوپی (معیار اصلی).
تهاجم به بافت مغز، این ویژگی حتی اگر سایر معیارها وجود نداشته باشد، کافی است. - وجود حداقل سه معیار مینور مانند هایپر سلولاریتی، برجستگی هستهها، نسبت هسته به سیتوپلاسم بالا، رشد ورقه ای (Sheeting) و یا نکروز.
نکته مهم این است که تهاجم به مغز هنوز محل بحث است. برخی محققان آن را شاخصی مستقل از بدخیمی میدانند و برخی دیگر معتقدند ارزش پیشگیری آن به تنهایی کافی نیست. در هر صورت، وقتی گزارش پاتولوژی تهاجم مغزی را ذکر میکند، بیمار در دسته گرید دو قرار میگیرد و درمان او نیز مطابق همین دسته بندی برنامه ریزی میشود.
بیشتر بخوانید: درمان سرطان تخمدان با پیشرفته ترین دستگاههای رادیوتراپی
علائم بالینی و راههای تشخیص
علائم
مننژیوم آتیپیک بسته به محل قرارگیری میتواند علائم گوناگونی ایجاد کند. شایع ترین علائم عبارتند از:
- سردردهای صبحگاهی که به دلیل افزایش فشار داخل جمجمه رخ میدهد.
- تشنج که در برخی بیماران اولین علامت تظاهر تومور است.
- اختلال بینایی یا شنوایی در صورتی که تومور نزدیک اعصاب جمجمه ای رشد کند.
- تغییرات شناختی، شخصیتی یا حافظه ای در مننژیوم های لوب فرونتال.
- اختلال بویایی در تومورهای واقع در شیار بویایی.
تصویربرداری
MRI بهترین روش تصویربرداری برای شناسایی مننژیوم است. ویژگیهای کلیدی در MRI عبارتند از:
- توده با اتصال دورال مشخص (Durual tail sign).
- اغلب هموژن ولی گاهی با مناطق نکروز یا سیگنال ناهمگن در گرید ۲.
- پس از تزریق کنتراست، اغلب به صورت شدید و یکنواخت تقویت میشود.
پاتولوژی و مارکرها
پس از جراحی یا نمونه برداری، بررسی میکروسکوپی برای تعیین گرید ضروری است. علاوه بر معیارهای میتوز و تهاجم مغزی، شاخص Ki-67 به عنوان یک نشانگر تکثیر سلولی بررسی میشود. در مننژیوم گرید ۲، این شاخص بالاتر از گرید ۱ است و ارتباط مستقیم با احتمال عود دارد.
درمان مننژیوم گرید دو (آتیپیک)
آتیپیک روشهای درمانی مختلف و ترکیبی دارد که در ادامه به آنها اشاره میکنید:
با روش جراحی: خط اول درمان
جراحی اصلی ترین و موثرترین درمان برای مننژیوم آتیپیک است. هدف جراحی، برداشت بیشترین حجم ممکن از تومور بدون آسیب به ساختارهای حیاتی مغز و اعصاب است.
برداشت کامل طبق طبقه بندی «سیمپسون» (Simpson grade I-II) بهترین شانس را برای کنترل بیماری میدهد. با این حال، در بسیاری از موارد به دلیل نزدیکی تومور به عروق یا اعصاب مهم، برداشت کامل امکان پذیر نیست. در این شرایط، برداشت ناقص (Subtotal resection یا STR) انجام میشود و سپس درمانهای تکمیلی مانند رادیوتراپی مورد نیاز خواهد بود.
با تکنیک رادیوتراپی: درمان مکمل یا قطعی
نقش رادیوتراپی در گرید ۲ اهمیت زیادی دارد.
- بعد از برداشت ناقص (STR): تقریبا در تمام گایدلاینها، رادیوتراپی کمکی توصیه میشود تا احتمال عود کاهش یابد.
- بعد از برداشت کامل (GTR): موضوع بحث برانگیز است. برخی مراکز بلافاصله RT انجام میدهند، برخی دیگر «پیگیری فعال» را ترجیح میدهند و تنها در صورت عود درمان میکنند.
روشهای رادیوتراپی
- پرتودرمانی خارجی (IMRT یا VMAT): دقیق ترین روش استاندارد برای کنترل ناحیهای، به ویژه در تومورهای بزرگ یا برداشت ناقص.
- رادیوسرجری استریوتاکتیک (SRS): برای ضایعات کوچک، عود محدود یا بوست پس از جراحی استفاده میشود. این روش اصولا با یک یا چند جلسه دوز بالا انجام میشود و دقت زیادی دارد.
بیشتر بخوانید: راهنمای کامل مراحل درمان سرطان پروستات
شیمی درمانی و درمانهای دارویی آتیپیک
شیمی درمانی در مننژیوم گرید دو جایگاه محدودی دارد و به عنوان درمان استاندارد شناخته نمیشود. این رویکرد بیشتر در موارد زیر به کار میرود:
- تومورهای عود کننده که امکان جراحی یا رادیوتراپی مجدد ندارند.
- بیماران با شرایط بالینی نامناسب که جراحی پرخطر است.
داروهایی مانند هیدروکسی اوره یا داروهای هدفمند (مانند مهارکننده های گیرنده سوماتوستاتین) در مطالعات کوچک بررسی شده اند اما شواهد کافی برای استفاده روتین وجود ندارد. همچنین کارآزمایی های بالینی جدیدی در حال بررسی نقش ایمونوتراپی و داروهای مولکولی هدفمند هستند که امیدهای تازه ای برای آینده به همراه دارند.
پیشگیری از مننژیوم آتیپیک
مننژیوم آتیپیک نسبت به گرید ۱ احتمال عود بالاتری دارد. در مطالعات مختلف، نرخ عود در ۵ سال اول بین ۳۰ تا ۴۰ درصد گزارش شده است. عواملی که بر پیش آگهی اثر میگذارند شامل:
- میزان برداشت تومور در جراحی (کل یا ناقص).
- شاخص Ki-67 و سایر معیارهای پاتولوژیک.
- محل تومور و قابلیت جراحی مجدد.
- وضعیت عمومی سلامت بیمار.
برنامه پیگیری
پس از درمان، انجام MRI دوره ای در بهترین مرکز رادیوتراپی تهران ضروری است:
- در سال اول: هر ۳ تا ۶ ماه.
- سالهای بعد: با فواصل طولانی تر (هر ۶ تا ۱۲ ماه) در صورت عدم عود.
سوالات پرتکرار (FAQ)
آیا همه بیماران پس از جراحی نیاز به رادیوتراپی دارند؟
خیر؛ پس از برداشت کامل، برخی پزشکان تنها پیگیری منظم انجام میدهند و RT را به زمان عود موکول میکنند. تصمیم نهایی بستگی به شرایط فردی بیمار و نظر تیم درمان مجرب و با تجربه دکتر سمیرا خالدی است.
مننژیوم آتیپیک با مننژیوم بدخیم چه تفاوتی دارد؟
گرید ۲ (آتیپیک) سرعت رشد متوسطی دارد و خطر عودش بیشتر از گرید ۱ است، اما هنوز نسبت به گرید ۳ (بدخیم) تهاجم و خطر کمتری دارد.
آیا رژیم غذایی یا سبک زندگی روی عود تاثیر دارد؟
هیچ رژیم غذایی خاصی برای جلوگیری از عود اثبات نشده است. اما داشتن سبک زندگی سالم شامل تغذیه متعادل، ورزش منظم، کنترل بیماری های زمینه ای و ترک سیگار میتواند به بهبود سلامت عمومی و تحمل بهتر درمانها کمک کند.
خلاصه مطالب …
مننژیوم گرید دو یا آتیپیک یکی از شایع ترین و مهمترین انواع تومورهای مغزی است که جایگاهی بین تومور خوش خیم و بدخیم دارد. تشخیص آن بر اساس معیارهای پاتولوژیک مانند شمارش میتوز و تهاجم به مغز انجام میشود. درمان اصلی جراحی است و در بسیاری از بیماران نیاز به رادیوتراپی تکمیلی وجود دارد. شیمی درمانی تنها در شرایط خاص به کار میرود و همچنان درمان های جدید در کارآزمایی های بالینی در حال بررسی هستند.
مدیریت صحیح این تومور نیازمند همکاری تیمی متشکل از جراح مغز و اعصاب، انکولوژیست پرتودرمانی و پاتولوژیست است و تصمیم گیری در مورد رادیوتراپی یا پیگیری فعال باید با در نظر گرفتن شرایط فردی هر بیمار انجام شود.
