سرطان پانکراس چیست؟

سرطان پانکراس یکی از مرگبار ترین انواع سرطان‌های دستگاه گوارش محسوب می‌شود. پانکراس یا لوزالمعده یک غده حیاتی در بدن است که در قسمت فوقانی شکم، پشت معده قرار دارد و نقش مهمی در هضم غذا و تنظیم قند خون ایفا می‌کند. این عضو از طریق تولید آنزیم‌های گوارشی و هورمون‌هایی مانند انسولین، عملکرد متابولیکی بدن را تنظیم می‌کند. وقتی سلول‌های پانکراس به صورت غیرطبیعی شروع به رشد و تقسیم می‌کنند و توده ای سرطانی شکل می‌گیرد، به آن سرطان پانکراس می‌گوییم.
سرطان پانکراس اغلب به دلیل رشد آهسته و بروز دیرهنگام علائم، در مراحل پیشرفته تشخیص داده می‌شود. به همین دلیل، شناخت زودهنگام علائم و عوامل خطر این بیماری از اهمیت بالایی برخوردار است.

انواع سرطان پانکراس

سرطان پانکراس بر اساس نوع سلول‌های درگیر به چند دسته تقسیم می‌شود:

آدنوکارسینوم مجرای پانکراس

شایع ترین نوع سرطان پانکراس است که در سلول‌های پوشاننده مجاری پانکراس تشکیل می‌شود. این نوع سرطان مهاجم است و سریع به بافت‌های اطراف گسترش پیدا می‌کند.

تومورهای نورواندوکرین پانکراس (PNETs)

این تومورها در سلول‌های تولید کننده هورمون شکل می‌گیرند. تومورهای نورواندوکرین پانکراس نادرتر هستند و نسبت به آدنوکارسینوم‌ها آگاهی بهتری دارند، اما همچنان ممکن است خطرناک باشند.

سایر تومورهای نادر

مانند تومورهای سلول غول پیکر یا تومورهای سرطانی مرتبط با بافت‌های پشتیبان پانکراس که شیوع بسیار کمی دارند.

بیشتر بدانید: سرطان کبد چیست؟

چه کسانی بیشتر در معرض ابتلا به سرطان پانکراس هستند؟

شناخت عوامل خطر سرطان پانکراس می‌تواند به پیشگیری یا تشخیص زودهنگام آن کمک کند. برخی از افراد به دلیل شرایط خاص یا سبک زندگی خود، بیشتر در معرض خطر قرار دارند:

• سابقه خانوادگی: افرادی که در خانواده درجه یک آن‌ها سابقه سرطان پانکراس وجود دارد، احتمال بیشتری برای ابتلا دارند.
• سن بالا: بیشتر موارد سرطان پانکراس در افراد بالای ۶۰ سال رخ می‌دهد.
• سیگار کشیدن: یکی از عوامل خطر اصلی برای ابتلا به سرطان پانکراس است.
• چاقی و اضافه وزن: افراد دارای BMI بالا بیشتر در معرض این نوع سرطان قرار دارند.
• بیماری‌های مزمن پانکراس مانند پانکراتیت مزمن یا دیابت نوع ۲ نیز می‌توانند احتمال ابتلا را افزایش دهند.

بیشتر بدانید: سرطان حنجره چیست؟

علائم اولیه سرطان پانکراس

علائم اولیه سرطان پانکراس اغلب غیر اختصاصی و شبیه به مشکلات معمول گوارشی هستند. این موضوع باعث می‌شود بیماری در مراحل ابتدایی به راحتی نادیده گرفته شود. از جمله شایع ترین علائم اولیه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• زردی پوست و چشم‌ها (یرقان): زمانی که تومور مجاری صفراوی را مسدود کند، صفرا در بدن تجمع پیدا می‌کند و باعث زرد شدن پوست می‌شود.
• درد در قسمت فوقانی شکم یا کمر: درد ممکن است مبهم و پیوسته باشد و به پشت نیز گسترش پیدا کند.
• کاهش وزن ناگهانی: کاهش وزن بدون دلیل مشخص می‌تواند یکی از علائم هشداردهنده باشد.
• بی اشتهایی و تهوع: تومور پانکراس ممکن است موجب اختلال در هضم غذا شود و باعث کاهش اشتها و حالت تهوع شود.

علائم سرطان پانکراس پیشرفته

با پیشرفت بیماری، شدت و تنوع علائم بیشتر می‌شود. سرطان پانکراس در مراحل پیشرفته ممکن است علائم زیر را ایجاد کند:

• آسیت (تجمع مایع در شکم): نشانه ای از گسترش سرطان به بافت‌های اطراف یا کبد.
• بزرگ شدن کبد یا طحال: می‌تواند در معاینه بالینی مشخص شود.
• دیابت جدید یا نوسانات قند خون: ممکن است نشانه‌ای از آسیب به سلول‌های تولید کننده انسولین در پانکراس باشد.
• احساس خستگی مفرط: یکی از علائم شایع سرطان در مراحل پیشرفته که ناشی از درگیری سیستم ایمنی بدن و اختلال در متابولیسم است.

بیشتر بدانید: بهترین مرکز رادیوتراپی تهران: مرکز رادیوتراپی بیمارستان سلامت فردا

نحوه تشخیص سرطان پانکراس

تشخیص زودهنگام سرطان پانکراس چالش برانگیز است، زیرا علائم آن اصولا دیر ظاهر می‌شوند و به راحتی با بیماری‌های دیگر اشتباه گرفته می‌شوند. فرآیند تشخیص شامل مراحل زیر است:

1. شرح حال و معاینه بالینی

دکتر سمیرا خالدی متخصص رادیوتراپی و انکولوژی، ابتدا علائم بیمار و سوابق خانوادگی را بررسی می‌کند و معاینه فیزیکی انجام می‌دهد.

2. آزمایش‌های خونی

آزمایش هایی مانند CA 19-9 ممکن است برای شناسایی مارکرهای توموری انجام شوند، ولی به خودی خود برای تشخیص کافی نیستند.

3. تصویر برداری پزشکی

• سی تی اسکن شکم: تصویر دقیقی از توده های موجود در پانکراس ارائه می‌دهد.
• MRI و MRCP: اطلاعات دقیقتری درباره مجاری صفراوی و پانکراس می‌دهند.
• سونوگرافی اندوسکوپیک (EUS): یکی از بهترین روش‌ها برای مشاهده توده های کوچک در پانکراس است.

4. بیوپسی

در صورت مشاهده توده مشکوک، با استفاده از روش‌های سوزنی یا آندوسکوپی نمونه برداری از بافت انجام می‌شود تا سلول‌های سرطانی شناسایی شوند.

مراحل پیشروی سرطان پانکراس

درجه بندی مراحل سرطان پانکراس به تعیین وسعت بیماری و نحوه برخورد با آن کمک می‌کند. مراحل به چهار دسته کلی تقسیم می‌شوند:

مرحله 0 (درجا): سرطان در لایه داخلی پانکراس و بدون نفوذ به بافت‌های اطراف قرار دارد.
مرحله 1: تومور هنوز در پانکراس محدود است و به ارگان‌های دیگر گسترش نیافته.
مرحله 2: تومور بزرگتر شده و ممکن است به بافت‌های مجاور یا غدد لنفاوی نزدیک گسترش یافته باشد.
مرحله 3: سلول‌های سرطانی به رگ‌های خونی بزرگ یا غدد لنفاوی وسیع رسیدند.
مرحله 4: سرطان پانکراس به نواحی دورتر مانند کبد، ریه یا صفاق متاستاز داده است.

عوامل ژنتیکی مرتبط با سرطان پانکراس

نقش ژنتیک در بروز سرطان پانکراس پررنگتر از آن چیزی است که اغلب تصور می‌شود. برخی جهش‌های ژنی و سندرم های ارثی می‌توانند احتمال ابتلا را افزایش دهند:

• جهش در ژن BRCA1 و BRCA2 که بیشتر با سرطان سینه و تخمدان مرتبط است، در برخی موارد با سرطان پانکراس نیز ارتباط دارد.
• سندرم لینچ و سندرم پوتز-جگرز از جمله دیگر سندرم‌های ژنتیکی مرتبط هستند.
• افراد دارای سابقه خانوادگی قوی، ممکن است نیاز به مشاوره ژنتیک و انجام آزمایش‌های تخصصی داشته باشند.

بیشتر بدانید: درمان سرطان مغز استخوان با رادیوتراپی

تفاوت سرطان پانکراس با دیگر سرطان‌های گوارشی

در مقایسه با سایر سرطان‌های گوارشی مانند سرطان معده یا روده بزرگ، سرطان پانکراس ویژگی‌های خاصی دارد:

• علائم دیررس: برخلاف بسیاری از سرطان‌های گوارشی که علائم هشداردهنده زودتری دارند، سرطان پانکراس زمانی کشف می‌شود که بیماری پیشرفته شده است.
• درگیری سریع ارگان های مجاور: پانکراس در نزدیکی رگ‌ها و ارگان‌های مهم قرار دارد، بنابراین تومورها به سرعت پخش می‌شوند.

پیشگیری از سرطان پانکراس

اگرچه نمی‌توان به طور کامل از بروز سرطان پانکراس جلوگیری کرد، اما برخی اقدامات می‌توانند خطر ابتلا را کاهش دهند:

• ترک سیگار، اصلی ترین اقدام پیشگیرانه
• حفظ وزن مناسب و داشتن رژیم غذایی سالم
• فعالیت بدنی منظم
• کنترل قند خون و مدیریت دیابت
• غربالگری در افراد با سابقه خانوادگی قوی یا سندرم‌های ژنتیکی

پرسش‌های متداول:

آیا سرطان پانکراس ارثی است؟
در برخی موارد، بله. جهش های ژنتیکی ارثی می‌توانند نقش مهمی داشته باشند، به خصوص در افرادی با سابقه خانوادگی قوی.

آیا همه بیماران دچار زردی می‌شوند؟
زردی بیشتر در تومورهای واقع در سر پانکراس دیده می‌شود که باعث انسداد مجاری صفراوی می‌شوند.

آیا دیابت می‌تواند نشانه سرطان پانکراس باشد؟
دیابت جدید و بدون سابقه قبلی، به خصوص در افراد مسن، می‌تواند گاهی نشانه ای از تومور در پانکراس باشد.